Użycie zrzutów ekranu stron internetowych w filmie a prawo autorskie

Czy zrzut ekranu strony internetowej jest objęty prawem autorskim?

Na gruncie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Ochrona nie obejmuje więc każdej strony internetowej jako takiej automatycznie, ale może obejmować jej twórcze elementy: teksty, fotografie, grafiki, infografiki, filmy, układ graficzny, projekt interfejsu lub inne oryginalne materiały.

Jeżeli zrzut ekranu pokazuje elementy spełniające przesłanki z art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jego publikacja w filmie, kursie lub prezentacji jest korzystaniem z cudzych utworów. Zgodnie z art. 17 tej ustawy twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia, chyba że ustawa przewiduje wyjątek, np. dozwolony użytek.

W praktyce trzeba odróżnić samo pokazanie adresu strony albo linku od wklejenia zrzutu ekranu do własnego materiału. Linkowanie co do zasady nie tworzy kopii utworu w filmie, natomiast printscreen albo nagranie ekranu utrwala i publicznie udostępnia widoczne elementy strony w nowym materiale.

Kiedy można użyć printscreenu bez zgody właściciela strony?

Podstawową zasadą jest konieczność uzyskania zgody uprawnionego, jeżeli wykorzystanie wykracza poza ustawowy dozwolony użytek. W przypadku filmu edukacyjnego najczęściej rozważa się prawo cytatu z art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozwala przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie albo prawa gatunku twórczości.

Oznacza to, że zrzut ekranu może być legalny bez zgody, jeżeli spełnione są łącznie następujące warunki:

• tworzysz własny, samodzielny materiał wideo, a printscreen jest tylko jego uzasadnionym elementem;
• strona lub jej elementy zostały wcześniej rozpowszechnione, czyli za zgodą uprawnionego udostępnione publicznie w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych;
• zrzut ekranu jest potrzebny do wyjaśnienia, nauczania, analizy, krytyki, polemiki albo realizacji praw gatunku twórczości;
• zakres pokazania jest proporcjonalny do celu, czyli nie pokazujesz więcej, niż realnie potrzebujesz do omówienia danego zagadnienia;
• podajesz twórcę i źródło zgodnie z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, z uwzględnieniem istniejących możliwości.

Prawo cytatu a film edukacyjny na YouTube

Film edukacyjny, tutorial, webinar lub kurs online może być własnym utworem w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeżeli zawiera autorski dobór treści, komentarz, strukturę, wyjaśnienia lub analizę. W takim materiale można przytoczyć fragment cudzej strony internetowej, ale tylko wtedy, gdy zrzut ekranu pełni funkcję cytatu, a nie ozdobnika.

Legalność użycia printscreenu zależy od konkretnego kontekstu. Jeżeli omawiasz układ formularza, funkcję koszyka, sposób prezentacji oferty albo błędy użyteczności strony, pokazanie odpowiedniego fragmentu ekranu może być uzasadnione celem nauczania lub analizy. Jeżeli jednak wstawiasz zrzuty cudzych stron wyłącznie po to, aby materiał wyglądał atrakcyjniej albo aby budować wiarygodność własnego kursu przez eksponowanie znanych marek, prawo cytatu może nie mieć zastosowania.

Art. 35 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wprowadza dodatkową granicę dozwolonego użytku: dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy twórcy. Ten przepis ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy w filmie pokazujesz znaczną część cudzego materiału, fotografie produktowe, płatne treści, elementy kursu konkurenta albo treści, których wykorzystanie może zastępować dostęp do oryginału.

Jak prawidłowo oznaczyć źródło i autora?

Zgodnie z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości, ale nie wolno pomijać tych danych, gdy można je ustalić.

W materiale wideo najlepiej umieścić oznaczenie bezpośrednio przy zrzucie ekranu albo w jego pobliżu, np. w podpisie, planszy, opisie filmu lub materiale towarzyszącym. Sam zapis „źródło: adres strony” bywa niewystarczający, jeżeli na stronie wyraźnie wskazano autora tekstu, autora zdjęcia, właściciela serwisu albo licencję.

Praktyczne minimum oznaczenia to:

• nazwa autora, jeżeli jest podana albo możliwa do ustalenia;
• nazwa serwisu lub właściciela strony, jeżeli jest istotna dla identyfikacji źródła;
• pełny adres URL konkretnej podstrony;
• data dostępu, szczególnie gdy strona może się zmieniać;
• informacja, że jest to zrzut ekranu wykorzystany w celu analizy, nauczania lub wyjaśnienia.

Jeżeli autor nie jest możliwy do ustalenia mimo rozsądnej weryfikacji, warto wskazać to wprost, np. „autor nieoznaczony na stronie; źródło: adres URL, dostęp z dnia...”. Nie daje to pełnej gwarancji braku roszczeń, ale pokazuje, że dołożono staranności przy spełnianiu obowiązku z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Czy komercyjny kurs albo reklama wykluczają prawo cytatu?

Sam fakt, że film jest publikowany na kanale zarabiającym, że kurs jest płatny albo że w materiale pojawia się informacja o Twojej ofercie, nie wyklucza automatycznie prawa cytatu. Art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie zawiera zakazu stosowania cytatu w utworach komercyjnych.

Komercyjny charakter materiału ma jednak znaczenie przy ocenie celu i proporcji. Jeżeli zrzut ekranu rzeczywiście służy omówieniu konkretnego rozwiązania, a nie reklamie własnego produktu, argumentacja na rzecz prawa cytatu jest silniejsza. Jeżeli natomiast cudze zrzuty ekranu są wykorzystywane w landing page, reklamie kursu, miniaturze filmu, banerze promocyjnym albo jako element budowania prestiżu przez pokazanie cudzych marek, ryzyko naruszenia rośnie.

W przypadku materiału promującego kurs trzeba też zwrócić uwagę na oznaczenia handlowe. Logo, nazwa firmy lub charakterystyczny znak mogą być chronione nie tylko prawem autorskim, ale również przepisami o znakach towarowych. Użycie znaku w analizie jest co innego niż sugerowanie współpracy, rekomendacji albo sponsorowania. Jeżeli odbiorca mógłby odnieść wrażenie, że właściciel strony popiera kurs lub jest z nim powiązany, ryzyko prawne jest znacznie większe.

Zrzut ekranu, nagranie ekranu i miniatura filmu

Z punktu widzenia prawa autorskiego technika utrwalenia ma drugorzędne znaczenie. Jeżeli w filmie pokazujesz statyczny printscreen, przewijasz stronę w nagraniu ekranu albo wstawiasz fragment interfejsu jako grafikę, nadal może dojść do korzystania z cudzych utworów w rozumieniu art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Najbezpieczniej ograniczać zrzut do tych elementów, które są konieczne do komentarza. Jeżeli omawiasz układ przycisku, nie ma potrzeby pokazywania całej galerii zdjęć. Jeżeli analizujesz strukturę menu, można rozmyć zdjęcia, dane osobowe, ceny, logo lub inne elementy, które nie są przedmiotem komentarza.

Szczególnie ostrożnie należy traktować miniatury filmów, reklamy i grafiki promocyjne. W takich miejscach zrzut ekranu często pełni funkcję przyciągającą uwagę i marketingową, a nie funkcję cytatu. Wtedy trudniej wykazać cel wskazany w art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Jak ograniczyć ryzyko roszczeń?

Nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka sporu, ponieważ właściciel praw może inaczej ocenić granice cytatu. Można jednak istotnie zmniejszyć ryzyko, stosując praktyczne zasady zgodne z art. 29, art. 34 i art. 35 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Jakie roszczenia grożą za naruszenie praw autorskich?

Jeżeli wykorzystanie zrzutu ekranu narusza autorskie prawa majątkowe, uprawniony może dochodzić roszczeń z art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Może żądać m.in. zaniechania naruszenia, usunięcia skutków naruszenia, naprawienia szkody na zasadach ogólnych albo wydania uzyskanych korzyści.

Jeżeli naruszone zostaną autorskie prawa osobiste, np. przez brak oznaczenia autora, twórca może skorzystać z roszczeń z art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Może żądać zaniechania działania, usunięcia skutków naruszenia, złożenia odpowiedniego oświadczenia, a w razie zawinionego naruszenia także zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

W praktyce spór często zaczyna się od wezwania do usunięcia filmu, zapłaty wynagrodzenia licencyjnego, odszkodowania albo opublikowania przeprosin. W przypadku platform takich jak YouTube może dojść również do zgłoszenia naruszenia praw autorskich w ramach procedur platformy, co może skutkować blokadą filmu, ograniczeniem monetyzacji lub innymi konsekwencjami regulaminowymi.

Co wynika z orzecznictwa o printscreenach?

W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2003 r., sygn. VI ACa 23/03, wskazano, że stosowanie prawa cytatu nie dotyczy wyłącznie twórczości literackiej, lecz może odnosić się także do innych rodzajów twórczości, jeżeli spełnione są ustawowe warunki cytatu.

W praktyce sądowej podkreśla się również znaczenie prawidłowego oznaczenia autora i źródła. W sprawach dotyczących zrzutów ekranu ze zdjęciami problemem bywało to, że pozwany wskazywał jedynie serwis, z którego pochodziły screeny, a nie autora fotografii. Taka sytuacja może naruszać art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz autorskie prawa osobiste twórcy.

Wniosek praktyczny jest prosty: printscreen nie jest prawnie neutralny tylko dlatego, że jest zrzutem ekranu, ma niską rozdzielczość albo pokazuje cudze zdjęcie w otoczeniu strony internetowej. Jeżeli na screenie widać cudzy utwór, trzeba ocenić, czy zachodzą warunki dozwolonego użytku albo czy potrzebna jest zgoda.

FAQ

Czy wystarczy podać sam adres strony pod zrzutem ekranu?

Nie zawsze. Art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wymaga podania imienia i nazwiska twórcy oraz źródła, z uwzględnieniem istniejących możliwości. Jeżeli autor tekstu, zdjęcia lub grafiki jest oznaczony, należy go wskazać. Sam adres URL może być za mało.

Czy można pokazać całą stronę internetową w filmie edukacyjnym?

To zależy od celu. Art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozwala na cytat tylko w zakresie uzasadnionym celem, np. nauczaniem lub analizą. Jeżeli wystarczy fragment strony, pokazanie całości może być nadmierne.

Czy zarabianie na filmie na YouTube wyklucza prawo cytatu?

Nie automatycznie. Przepisy art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie zakazują cytatu w materiale komercyjnym. Zarabianie wpływa jednak na ocenę celu wykorzystania i może zwiększać ryzyko, gdy cudzy materiał pełni funkcję promocyjną.

Czy można zamazać logo i wtedy użyć zrzutu bez problemu?

Zamazanie logo może ograniczyć ryzyko związane ze znakami towarowymi lub sugestią powiązania z marką, ale nie rozwiązuje automatycznie kwestii praw autorskich. Na zrzucie nadal mogą być widoczne chronione teksty, grafiki, zdjęcia lub układ strony.

Kiedy lepiej uzyskać zgodę zamiast powoływać się na cytat?

Zgodę warto uzyskać zwłaszcza wtedy, gdy zrzuty ekranu mają być użyte w reklamie, miniaturze filmu, płatnym kursie jako stały element materiałów szkoleniowych, w prezentacji sprzedażowej albo gdy pokazujesz dużą część cudzej strony bez szczegółowej analizy.

Podsumowanie

Wykorzystanie zrzutów ekranu stron internetowych w materiale wideo może być legalne bez zgody właściciela praw, ale tylko wtedy, gdy mieści się w granicach prawa cytatu określonego w art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Kluczowe jest to, aby film był własnym, samodzielnym utworem, a zrzut ekranu był potrzebny do konkretnego wyjaśnienia, nauczania, analizy lub krytyki.

Trzeba pamiętać o obowiązku oznaczenia twórcy i źródła z art. 34 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz o granicy z art. 35 tej ustawy. Jeżeli printscreen ma służyć reklamie kursu, dekoracji materiału albo wykorzystaniu cudzej renomy, bezpieczniej uzyskać zgodę, ograniczyć zakres cytatu albo przygotować własne materiały ilustracyjne.

Źródła

1. Art. 1 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 3, art. 17, art. 29, art. 34, art. 35, art. 78 ust. 1 i art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych - Dz.U. 1994 nr 24 poz. 83.
2. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2003 r., sygn. akt VI ACa 23/03.