Dni wolne od zajęć dydaktycznych – czy dyrektor może przydzielić inne obowiązki?

Czym są dodatkowe dni wolne od zajęć dydaktyczno-wychowawczych?

Dodatkowe dni wolne od zajęć dydaktyczno-wychowawczych organizuje dyrektor szkoły na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 18 kwietnia 2002 r. w sprawie organizacji roku szkolnego. Przepis ten nadal obowiązuje i pozwala dyrektorowi ustalić określoną liczbę takich dni po zasięgnięciu opinii rady szkoły, a gdy rada szkoły nie została powołana – rady pedagogicznej, rady rodziców i samorządu uczniowskiego.

Dni te nie są tożsame z dniami ustawowo wolnymi od pracy. Oznacza to, że brak zajęć dydaktycznych nie powoduje automatycznie zwolnienia nauczyciela z obowiązku świadczenia pracy.

Czy nauczyciel ma wtedy wolne od pracy?

Nie. Z art. 42 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela wynika, że czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień, a w ramach tego czasu pracy nauczyciel realizuje:

• zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze prowadzone bezpośrednio z uczniami albo na ich rzecz – art. 42 ust. 2 pkt 1 Karty Nauczyciela,
• inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły – art. 42 ust. 2 pkt 2 Karty Nauczyciela,
• zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym – art. 42 ust. 2 pkt 3 Karty Nauczyciela.

Jeżeli więc w danym dniu nie odbywają się lekcje zgodnie z planem, dyrektor może polecić wykonywanie innych zadań mieszczących się w tych kategoriach.

Jakie obowiązki szkoła ma wobec uczniów w takie dni?

Zgodnie z § 5 ust. 5 rozporządzenia w sprawie organizacji roku szkolnego szkoła ma obowiązek zorganizowania zajęć wychowawczo-opiekuńczych w dodatkowe dni wolne od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. O informacji o takich dniach szkoła powinna powiadomić rodziców, a w szkołach dla dorosłych – słuchaczy, na początku roku szkolnego (§ 5 ust. 4 tego rozporządzenia).

To właśnie dlatego dyrektor może potrzebować obecności części nauczycieli do opieki nad uczniami albo do realizacji innych czynności organizacyjnych. W praktyce bywa to powiązane np. z maturami albo egzaminami zewnętrznymi, kiedy część szkoły pracuje w innym trybie.

Czy dyrektor może polecić prowadzenie zajęć z inną klasą?

Co do zasady – tak, ale nie w każdej formie i nie bez ograniczeń. Jeżeli nauczyciel pozostaje w pracy i ma kwalifikacje do prowadzenia określonych zajęć, dyrektor może przydzielić mu zadania opiekuńcze, wychowawcze albo dydaktyczne mieszczące się w jego stosunku pracy oraz w organizacji szkoły.

Trzeba jednak odróżnić trzy sytuacje:

Jeżeli więc dyrektor jednorazowo poleca nauczycielowi wykonywanie zadań w czasie pozostawania do dyspozycji szkoły, najczęściej będzie to działanie zgodne z prawem. Problem pojawia się wtedy, gdy polecenie faktycznie zastępuje inną organizację zatrudnienia albo prowadzi do obchodzenia zasad przydziału godzin i rodzaju pracy.

Czy polecenie musi odpowiadać kwalifikacjom nauczyciela?

Tak. Dyrektor nie powinien polecać nauczycielowi prowadzenia zajęć, do których nie ma on wymaganych kwalifikacji. Wynika to z ogólnych zasad zatrudniania nauczycieli na określonych stanowiskach oraz z przepisów wykonawczych dotyczących szczegółowych kwalifikacji nauczycieli. W praktyce oznacza to, że nauczyciel liceum może zostać skierowany do pracy z uczniami innej szkoły w zespole tylko wtedy, gdy rodzaj powierzonych zajęć odpowiada jego kwalifikacjom i zakresowi obowiązków.

Jeżeli dyrektor poleca wyłącznie dyżur opiekuńczy, nadzór nad uczniami, udział w pracach zespołu, szkoleniu rady pedagogicznej lub innych czynnościach organizacyjnych, ryzyko naruszenia przepisów jest z reguły mniejsze niż przy poleceniu samodzielnego prowadzenia lekcji z przedmiotu, którego nauczyciel formalnie nie może uczyć.

Czy takie polecenie to „zastępstwo” albo godziny ponadwymiarowe?

Niekoniecznie. To zależy od konkretnego stanu faktycznego. Jeżeli nauczyciel w dodatkowy dzień wolny wykonuje zwykłe obowiązki pracownicze w ramach 40-godzinnego czasu pracy, nie zawsze mamy do czynienia z godzinami ponadwymiarowymi. Z kolei godziny ponadwymiarowe w rozumieniu art. 35 ust. 1 Karty Nauczyciela występują wtedy, gdy nauczyciel realizuje przydzielone ponad tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze.

Jeśli jednak dyrektor traktuje taki dzień jako okazję do „odrabiania” nieprzeprowadzonych lekcji i nakazuje nauczycielowi prowadzenie dodatkowych zajęć ponad ustalony wymiar albo poza zakresem organizacji pracy, trzeba odrębnie zbadać, czy nie doszło do nieprawidłowego rozliczenia czasu pracy i wynagrodzenia.

Czy w zespole szkół można skierować nauczyciela do innej szkoły?

W zespole szkół wiele zależy od tego, jak został ukształtowany stosunek pracy, jaka jednostka jest pracodawcą i jak wygląda organizacja nauczania. Sam fakt istnienia zespołu szkół nie daje jeszcze pełnej swobody w dowolnym przemieszczaniu nauczyciela między jednostkami. Z drugiej strony, jeśli nauczyciel jest zatrudniony w zespole i jego obowiązki obejmują realizację zadań w kilku szkołach, polecenie może być prawidłowe.

Jeżeli jednak nauczyciel został zatrudniony wyłącznie do pracy z określonym typem uczniów, a dyrektor doraźnie nakazuje prowadzenie normalnych lekcji w innej szkole bez oparcia w organizacji pracy, wtedy potrzebna jest szczegółowa analiza dokumentów zatrudnienia.

Podobne spory pojawiają się także przy ustalaniu, czy nauczyciel ma obowiązek brać udział poza harmonogramem albo jak planować jego pracę w poszczególne dni.

Ocena opisanej sytuacji

W opisanym przypadku najważniejsze jest to, czy dyrektor polecił Panu:

• pozostawanie do dyspozycji szkoły w dodatkowym dniu wolnym od zajęć dydaktyczno-wychowawczych,
• wykonywanie zadań mieszczących się w obowiązkach nauczyciela,
• pracę odpowiadającą Pana kwalifikacjom,
• czynności realizowane w ramach czasu pracy nauczyciela.

Jeżeli tak było, samo polecenie co do zasady można uznać za zgodne z prawem. Nie ma bowiem przepisu, który nakazywałby, aby nauczyciel w taki dzień wyłącznie „siedział w gotowości” bez możliwości otrzymania konkretnych zadań.

Inaczej należałoby ocenić sprawę, gdyby dyrektor polecił prowadzenie zajęć niezgodnych z kwalifikacjami, poza zakresem stosunku pracy, w wymiarze powodującym nierozliczone godziny ponadwymiarowe albo w sposób nierównomiernie i arbitralnie obciążający tylko wybranych nauczycieli bez racjonalnego uzasadnienia.

Co może zrobić nauczyciel, jeśli ma wątpliwości?

W praktyce warto działać etapami:

1. Poprosić dyrektora o wskazanie podstawy organizacyjnej polecenia – np. planu pracy szkoły na dany dzień.
2. Sprawdzić zakres obowiązków, przydział czynności i kwalifikacje do powierzonych zajęć.
3. Ustalić, czy chodziło o zajęcia opiekuńcze, zastępstwo czy rzeczywiste godziny ponadwymiarowe.
4. W razie sporu wystąpić pisemnie o wyjaśnienie sposobu rozliczenia czasu pracy i wynagrodzenia.
5. Jeżeli problem jest powtarzalny, rozważyć konsultację z prawnikiem lub związkiem zawodowym.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy polecenie dyrektora zwykle mieści się w granicach prawa, a kiedy może wymagać dalszej analizy.

FAQ

Czy dodatkowy dzień wolny od zajęć oznacza urlop dla nauczyciela?

Nie. To dzień wolny od zajęć dydaktyczno-wychowawczych dla uczniów, ale nie urlop nauczyciela. Nauczyciel nadal wykonuje pracę w ramach art. 42 ust. 2 Karty Nauczyciela.

Czy dyrektor może kazać przyjść do szkoły, jeśli nie mam lekcji?

Tak, jeżeli w tym dniu masz wykonać inne obowiązki służbowe, np. opiekę nad uczniami, udział w szkoleniu, radzie pedagogicznej albo pracach organizacyjnych szkoły.

Czy mogę odmówić prowadzenia zajęć z inną klasą?

To zależy od okoliczności. Jeżeli polecenie mieści się w obowiązkach, kwalifikacjach i czasie pracy nauczyciela, odmowa może być ryzykowna. Jeżeli jednak zadanie wykracza poza te granice, warto zgłosić zastrzeżenia na piśmie.

Czy szkoła musi organizować opiekę dla uczniów w taki dzień?

Tak. Wynika to z § 5 ust. 5 rozporządzenia w sprawie organizacji roku szkolnego.

Czy można planować nauczycielowi różne obowiązki w poszczególne dni?

Tak, o ile dyrektor działa w granicach organizacji pracy szkoły, przepisów o czasie pracy i kwalifikacjach nauczyciela. W praktyce znaczenie ma też tygodniowy rozkład oraz dni pracy nauczyciela.

Źródła

• art. 35 ust. 1 oraz art. 42 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 986 ze zm.
• § 5 ust. 1, ust. 4 i ust. 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z 18 kwietnia 2002 r. w sprawie organizacji roku szkolnego, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1211.
• Przepisy wykonawcze dotyczące szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli – stosownie do rodzaju powierzonych zajęć.