Nowe dowody w apelacji i odpowiedzi na apelację

Nowe dowody w apelacji i odpowiedzi na apelację

W postępowaniu apelacyjnym nadal można powoływać nowe fakty i dowody, ale nie jest to druga szansa na prowadzenie sprawy od początku. Zasadą jest koncentracja materiału dowodowego przed sądem I instancji. Sąd drugiej instancji bada więc, czy strona rzeczywiście nie mogła skorzystać z danego dowodu wcześniej albo czy potrzeba jego powołania pojawiła się dopiero po wydaniu wyroku.

Podstawowe znaczenie ma art. 381 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z nim: „Sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później”.

Jeżeli nowy dowód ma zostać powołany w apelacji, trzeba dodatkowo pamiętać o art. 368 § 1² K.p.c. Powołując nowe fakty lub dowody, należy uprawdopodobnić, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem I instancji nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później. W praktyce nie wystarczy więc napisać, że dowód jest ważny. Trzeba wskazać, kiedy strona dowiedziała się o dowodzie, dlaczego wcześniej nie mogła go użyć i jakie znaczenie ma on dla rozstrzygnięcia sprawy.

Ta sama logika dotyczy odpowiedzi na apelację. Jeżeli dopiero apelacja powoda zawiera nowe twierdzenia, nową argumentację albo zarzut, którego wcześniej nie było potrzeby odpierać, pozwany może w odpowiedzi na apelację powołać dowody służące odparciu tych zarzutów. Najbezpieczniej od razu powiązać każdy dowód z konkretnym fragmentem apelacji.

Kiedy sąd może pominąć nowe fakty i dowody?

Sąd II instancji może pominąć nowe fakty i dowody przede wszystkim wtedy, gdy strona mogła je powołać przed sądem I instancji, ale tego nie zrobiła bez usprawiedliwionej przyczyny. Typowy przykład to dokument, którym strona dysponowała od początku procesu, lecz nie przedstawiła go, bo przyjęła błędną taktykę procesową albo liczyła, że dotychczasowe dowody wystarczą.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której potrzeba powołania dowodu wynikła później. Może tak być zwłaszcza wtedy, gdy sąd I instancji w uzasadnieniu wyroku przyjął ocenę prawną lub faktyczną, której strona nie mogła rozsądnie przewidzieć, albo gdy druga strona dopiero w apelacji podniosła nowy zarzut wymagający odpowiedzi dowodowej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że strona powołująca dowód w postępowaniu apelacyjnym powinna wykazać przyczyny usprawiedliwiające jego późniejsze zgłoszenie. Już w wyroku z 20 maja 1998 r., I CKN 678/97, Sąd Najwyższy wskazał, że należy wykazać istnienie przesłanek z art. 381 K.p.c. Z kolei w wyroku z 23 listopada 2004 r., I UK 30/04, zaakcentowano, że sąd drugiej instancji nie powinien pomijać nowych faktów i dowodów zgłoszonych w apelacji, jeżeli o potrzebie ich powołania strona dowiedziała się z uzasadnienia zaskarżonego wyroku.

W praktyce do wniosku dowodowego warto dodać krótkie, ale konkretne uzasadnienie. Powinno ono odpowiadać na trzy pytania: czego dowód dotyczy, dlaczego nie został zgłoszony wcześniej oraz dlaczego stał się potrzebny dopiero na etapie apelacji.

Odpowiedź na apelację – termin i najważniejsze elementy

Po doręczeniu apelacji strona przeciwna może złożyć odpowiedź na apelację. Zgodnie z art. 373¹ K.p.c. termin wynosi 2 tygodnie od dnia doręczenia odpisu apelacji. W odpowiedzi warto odnieść się do każdego istotnego zarzutu, wskazać, dlaczego apelacja powinna zostać oddalona, oraz zgłosić ewentualne wnioski dowodowe.

Jeżeli strona chce, aby apelacja została rozpoznana na rozprawie, powinna rozważyć złożenie w odpowiedzi na apelację wyraźnego wniosku o przeprowadzenie rozprawy. Ma to znaczenie, ponieważ zgodnie z art. 374 K.p.c. sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest jednak niedopuszczalne, jeżeli strona w apelacji lub odpowiedzi na apelację złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, chyba że cofnięto pozew lub apelację albo zachodzi nieważność postępowania.

W sprawie o zwrot pożyczki, w której sąd I instancji uznał czynność za pozorną, odpowiedź na apelację powinna koncentrować się na obronie korzystnych ustaleń sądu. Jeżeli nowe dowody mają służyć wyłącznie wzmocnieniu stanowiska, które można było udowodnić już wcześniej, ryzyko ich pominięcia jest większe. Jeżeli jednak apelacja stawia nowe zarzuty albo atakuje konkretny element uzasadnienia wyroku, nowy dowód może być uzasadniony właśnie potrzebą odpowiedzi na apelację.

Jak przebiega postępowanie apelacyjne?

Postępowanie apelacyjne służy kontroli zaskarżonego wyroku w granicach apelacji. Sąd II instancji bada zarzuty apelacyjne, ale z urzędu bierze pod uwagę nieważność postępowania. Nie oznacza to jednak, że sąd odwoławczy ma obowiązek samodzielnie poszukiwać wszystkich możliwych błędów sądu I instancji.

Po przekazaniu akt sądowi drugiej instancji apelacja może zostać odrzucona, jeżeli jest spóźniona, niedopuszczalna, nieopłacona albo nie usunięto jej braków. Jeżeli apelacja podlega rozpoznaniu, sąd może wyznaczyć rozprawę albo rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pozwalają na to przepisy i okoliczności sprawy.

Jeżeli odbywa się rozprawa apelacyjna, po wywołaniu sprawy sędzia sprawozdawca przedstawia zwięzłe sprawozdanie, a następnie głos zabierają strony. Co do zasady najpierw wypowiada się strona, która wniosła apelację. Sąd może też nakłaniać strony do ugody, jeżeli charakter sprawy na to pozwala.

Sąd apelacyjny może oddalić apelację, jeżeli jest bezzasadna. Może także zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy. W określonych przypadkach może uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, zwłaszcza gdy zachodzi nieważność postępowania, sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy albo konieczne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości.

Co zrobić po wyroku sądu II instancji?

Po ogłoszeniu albo doręczeniu orzeczenia sądu II instancji trzeba szybko ustalić, czy potrzebne będzie uzasadnienie. W wielu przypadkach pisemne uzasadnienie wyroku sądu II instancji sporządza się tylko na wniosek strony. Z art. 387 K.p.c. wynika, że orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się stronie, która w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia orzeczenia zgłosiła wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem. Jeżeli ogłoszenia nie było, doręczenie następuje na zasadach przewidzianych w tym przepisie.

Uzasadnienie jest ważne nie tylko po to, aby poznać motywy rozstrzygnięcia. W praktyce bez niego trudno ocenić dopuszczalność i sens skargi kasacyjnej. Po uprawomocnieniu się orzeczenia przydatny może być także odpis wyroku, zwłaszcza gdy wyrok ma zostać użyty w innym postępowaniu, przy egzekucji albo w kontaktach z urzędem.

Skarga kasacyjna po przegranej apelacji

W sprawach cywilnych po wyroku sądu II instancji nie mówi się o zwykłej kasacji, lecz o skardze kasacyjnej do Sądu Najwyższego. Nie jest to trzecia instancja, która ponownie ocenia zeznania świadków lub dokumenty. Skarga kasacyjna służy kontroli naruszeń prawa i jest dopuszczalna tylko w przypadkach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego.

W sprawach o prawa majątkowe skarga kasacyjna jest co do zasady niedopuszczalna, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż 50 000 zł, a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych niższa niż 10 000 zł. Trzeba też pamiętać o wielu wyłączeniach i wyjątkach przewidzianych w art. 398² K.p.c.

Podstawą skargi kasacyjnej może być naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skargi kasacyjnej nie można jednak oprzeć na samym kwestionowaniu ustaleń faktycznych lub oceny dowodów. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej wynosi 2 miesiące od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej.

Wznowienie postępowania po prawomocnym wyroku

Wznowienie postępowania nie służy do ponownego rozpoznania sprawy tylko dlatego, że strona jest niezadowolona z wyniku apelacji. Jest to nadzwyczajny środek przewidziany na szczególne sytuacje, np. gdy wyrok oparto na dokumencie podrobionym lub przerobionym, wyrok uzyskano za pomocą przestępstwa, wystąpiły określone przesłanki nieważności albo po zakończeniu sprawy wykryto fakty lub środki dowodowe, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.

Skargę o wznowienie wnosi się zasadniczo w terminie 3 miesięcy od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia. Po upływie 10 lat od uprawomocnienia się wyroku co do zasady nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem sytuacji, gdy strona była pozbawiona możności działania albo nie była należycie reprezentowana. W sprawach rodzinnych i cywilnych przesłanki wznowienia mogą wyglądać różnie, dlatego pomocne może być omówienie zagadnienia takiego jak wznowienie postępowania rozwodowego jako przykładu szczególnych podstaw wznowienia.

FAQ

Źródła

• Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468 – w szczególności art. 368, art. 373¹, art. 374, art. 378, art. 381, art. 385, art. 386, art. 387, art. 398², art. 398³, art. 398⁵, art. 398¹³, art. 403, art. 407 i art. 408.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 1998 r., I CKN 678/97 – dotyczący obowiązku wykazania przyczyn powołania dowodu dopiero w postępowaniu apelacyjnym.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 23 listopada 2004 r., I UK 30/04 – dotyczący powołania nowych faktów i dowodów, gdy potrzeba ich zgłoszenia wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 3 lutego 2005 r., II CK 389/04 – dotyczący obowiązku odniesienia się przez sąd II instancji do dowodów, których nie można było zgłosić wcześniej.