Emerytura przelana po śmierci – czy trzeba zwrócić?

Śmierć emeryta a prawo do świadczenia z ZUS

Prawo do emerytury nie przechodzi automatycznie na rodzinę zmarłego. Zgodnie z art. 101 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawo do świadczeń ustaje ze śmiercią osoby uprawnionej. Oznacza to, że od chwili śmierci emeryt nie może już nabywać prawa do kolejnych wypłat emerytury.

Jednocześnie trzeba odróżnić dwie sytuacje: świadczenie należne za miesiąc, w którym nastąpiła śmierć, oraz świadczenie za miesiące późniejsze. Art. 130 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, że świadczenia wypłaca się za miesiące kalendarzowe w dniu ustalonym w decyzji organu rentowego jako termin płatności świadczeń. Ten mechanizm wypłaty świadczenia ma praktyczne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy przelew następuje już po śmierci emeryta.

W praktyce emerytura jest wypłacana w terminie określonym w decyzji ZUS, najczęściej 1., 5., 6., 10., 15., 20. albo 25. dnia miesiąca. Skoro art. 130 ust. 1 ustawy emerytalnej wskazuje, że świadczenia wypłaca się za miesiące kalendarzowe, to przelew wykonany 10 sierpnia zwykle dotyczy sierpnia. Praktyczne zasady pokazuje także omówienie tematu wypłata świadczenia w trakcie miesiąca.

Czy emerytura przelana po śmierci zawsze podlega zwrotowi?

Nie każda wypłata dokonana po śmierci emeryta jest oceniana tak samo. Decydujące jest to, za jaki miesiąc ZUS przekazał pieniądze.

W opisanym przypadku babcia zmarła 27 lipca, a przelew ZUS nastąpił 10 sierpnia. Jeżeli była to emerytura za sierpień, czyli za miesiąc następujący po miesiącu śmierci, pieniądze nie były już należne babci. W takiej sytuacji nie jest to składnik spadku, którym spadkobiercy mogą swobodnie dysponować.

Zwrot przez bank i odpowiedzialność osoby, która wypłaciła pieniądze

Art. 138a ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewiduje, że bank i spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa są zobowiązane zwrócić Zakładowi kwoty świadczeń przekazane na rachunek za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Dlatego ZUS w pierwszej kolejności często zwraca się do banku.

Jeżeli jednak przed żądaniem ZUS pieniądze zostały już wypłacone albo przelane dalej, bank może nie mieć technicznej możliwości zwrotu z rachunku. Wtedy sprawa może zostać skierowana do osoby, która pobrała środki, albo do osoby, która ostatecznie uzyskała korzyść. Ocena zależy od dokumentów bankowych, daty wypłaty, treści żądania ZUS oraz tego, kto faktycznie dysponował środkami.

Podstawą cywilnoprawną żądania zwrotu może być także art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, powinien wydać korzyść w naturze, a gdyby to nie było możliwe, zwrócić jej wartość. W przypadku świadczenia nienależnego znaczenie ma również art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Pełnomocnictwo do rachunku po śmierci właściciela konta

Jeżeli babcia udzieliła wnuczce pełnomocnictwa do rachunku bankowego, nie oznacza to, że pełnomocnictwo działało także po jej śmierci. Zgodnie z art. 101 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny pełnomocnictwo wygasa ze śmiercią mocodawcy albo pełnomocnika, chyba że w pełnomocnictwie inaczej zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego. W typowych relacjach z bankiem pełnomocnictwo do rachunku wygasa wraz ze śmiercią posiadacza rachunku.

Oznacza to, że po śmierci właściciela konta osoba wcześniej upoważniona nie powinna samodzielnie wypłacać ani przelewać środków, chyba że działa na innej podstawie prawnej. Taką podstawą może być np. prawidłowa dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, ale ona również nie legalizuje zatrzymania świadczenia, które wpłynęło z ZUS bez podstawy prawnej.

Jeżeli więc pieniądze zostały wypłacone lub przelane po śmierci babci, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest ich zwrot albo przynajmniej niezwłoczny kontakt z bankiem i ZUS w celu wyjaśnienia, na jaki rachunek i z jakim tytułem należy je zwrócić.

Niezrealizowane świadczenie za miesiąc śmierci

Inaczej wygląda sytuacja, gdy chodzi o świadczenie należne zmarłemu do dnia śmierci. Art. 136 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewiduje, że w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone w ustawie, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się w określonej kolejności:

• małżonkowi i dzieciom, z którymi zmarły prowadził wspólne gospodarstwo domowe,
• w razie ich braku – małżonkowi i dzieciom, z którymi zmarły nie prowadził wspólnego gospodarstwa domowego,
• w razie ich braku – innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub osobom, na których utrzymaniu pozostawał zmarły.

Art. 136 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wprowadza termin: roszczenia o wypłatę niezrealizowanych świadczeń wygasają po upływie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby uprawnionej, chyba że przed upływem tego okresu zgłoszono wniosek o dalsze prowadzenie postępowania.

Ten przepis nie uprawnia jednak do zatrzymania emerytury za kolejny miesiąc po miesiącu śmierci. Jeżeli śmierć nastąpiła w lipcu, a sierpniowy przelew dotyczył sierpnia, art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej nie będzie podstawą do zatrzymania tej kwoty przez rodzinę.

Co może zrobić ZUS, jeżeli pieniądze nie zostaną zwrócone?

Jeżeli świadczenie zostało pobrane nienależnie, ZUS może dochodzić jego zwrotu. Art. 138 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W zależności od okoliczności ZUS może wydać decyzję zobowiązującą do zwrotu świadczenia.

Jeżeli decyzja stanie się prawomocna, art. 144 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwala ściągać od osób nieuprawnionych kwoty nienależnie pobranych świadczeń w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Oznacza to możliwość prowadzenia egzekucji administracyjnej na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

W szczególnie uzasadnionych okolicznościach można rozważyć złożenie do ZUS wniosku o ulgę w spłacie. Art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS daje organowi rentowemu możliwość odstąpienia od żądania zwrotu, umorzenia należności w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia należności na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności.

Czy grozi odpowiedzialność karna?

Samo otrzymanie przelewu z ZUS po śmierci emeryta nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność karna zależy od zamiaru, wiedzy osoby pobierającej środki, sposobu działania oraz tego, czy ktoś został wprowadzony w błąd.

Art. 286 § 1 Kodeksu karnego dotyczy oszustwa, czyli doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, m.in. przez wprowadzenie w błąd albo wyzyskanie błędu. Przepis ten może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy konkretne zachowanie spełnia wszystkie znamiona czynu zabronionego. Nie można więc automatycznie zakładać odpowiedzialności karnej w każdej sprawie dotyczącej przelewu emerytury po śmierci.

Ryzyko sporu znacząco rośnie, jeżeli osoba wiedziała, że pieniądze nie są należne, mimo to wypłaciła je, przelała dalej i odmawia zwrotu. Dlatego po otrzymaniu pisma z banku lub ZUS najlepiej odpowiedzieć pisemnie, ustalić tytuł przelewu i niezwłocznie wyjaśnić sposób zwrotu.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustal, za jaki miesiąc ZUS przelał świadczenie – decyduje opis przelewu, termin płatności i informacja z ZUS.
2. Jeżeli przelew dotyczy miesiąca po miesiącu śmierci, nie traktuj pieniędzy jako spadku ani własnych środków.
3. Skontaktuj się z bankiem i ZUS, najlepiej pisemnie, aby uzyskać numer rachunku do zwrotu i tytuł płatności.
4. Jeżeli środki zostały przelane innej osobie, ustal z nią zwrot pieniędzy, aby uniknąć decyzji ZUS i egzekucji.
5. Jeżeli nie jesteś w stanie zwrócić całej kwoty jednorazowo, rozważ wniosek do ZUS o raty, odroczenie płatności albo umorzenie na podstawie art. 138 ust. 6 ustawy emerytalnej.

FAQ

Czy emerytura za miesiąc śmierci należy się rodzinie?

Może zostać wypłacona jako niezrealizowane świadczenie, ale tylko osobom wskazanym w art. 136 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie oznacza to automatycznego prawa każdej osoby z rodziny do zatrzymania przelewu z konta zmarłego.

Czy emerytura za kolejny miesiąc po śmierci wchodzi do spadku?

Nie. Jeżeli ZUS wypłacił świadczenie za miesiąc następujący po miesiącu śmierci, jest to co do zasady świadczenie nienależne. Nie staje się ono składnikiem spadku tylko dlatego, że wpłynęło na rachunek zmarłego.

Czy bank może żądać ode mnie zwrotu pieniędzy?

Bank może kontaktować się z osobą, która wypłaciła lub przelała środki, ponieważ sam został wezwany przez ZUS do zwrotu kwoty na podstawie art. 138a ust. 1 ustawy emerytalnej. Warto żądać pisemnej informacji, jakiego przelewu dotyczy sprawa i jaki jest rachunek do zwrotu.

Co zrobić, jeżeli pieniądze zostały już wydane?

Należy skontaktować się z ZUS i wyjaśnić sytuację. Jeżeli ZUS wyda decyzję o zwrocie, można rozważyć wniosek o raty, odroczenie terminu płatności albo umorzenie na podstawie art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy samo pełnomocnictwo do konta wystarczy do wypłaty po śmierci?

Co do zasady nie. Art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje wygaśnięcie pełnomocnictwa z chwilą śmierci mocodawcy, chyba że zachodzi szczególny wyjątek wynikający z treści stosunku prawnego. W typowej sprawie bankowej pełnomocnictwo do rachunku po śmierci posiadacza nie daje prawa do dysponowania kontem.

Źródła

• Art. 101 pkt 2, art. 130 ust. 1, art. 136 ust. 1 i ust. 3, art. 138 ust. 1 i ust. 6, art. 138a ust. 1, art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 101 § 2, art. 405, art. 410 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.