Zawarcie małżeństwa przy chorobie psychicznej

Czy choroba psychiczna wyklucza możliwość zawarcia małżeństwa?

W praktyce zdarzają się sytuacje, w których osoby chore na schizofrenię zawierają małżeństwo bez wcześniejszej zgody sądu. Sama choroba psychiczna nie blokuje technicznie zawarcia małżeństwa w urzędzie stanu cywilnego. Ma jednak znaczenie z punktu widzenia późniejszej oceny ważności takiego związku.

Zgodnie z art. 12 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

„§ 1. Nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Jeżeli jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa.
§ 2. Unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego jednego z małżonków może żądać każdy z małżonków.
§ 3. Nie można unieważnić małżeństwa z powodu choroby psychicznej jednego z małżonków po ustaniu tej choroby.”

Przepisy wprowadzają więc zasadę zakazu, ale jednocześnie dopuszczają wyjątek – po spełnieniu określonych warunków i uzyskaniu zgody sądu.

Od czego zależy uzyskanie zgody sądu na zawarcie małżeństwa?

Z art. 12 § 1 KRO wynika, że sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa tylko wtedy, gdy łącznie spełnione są trzy warunki:

• stan zdrowia lub umysłu osoby chorej nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa,

• osoba chorująca nie została całkowicie ubezwłasnowolniona,

• sąd wydał formalne zezwolenie na zawarcie małżeństwa.

W praktyce, gdy strony od wielu lat tworzą stabilny związek, wspólnie mieszkają i prowadzą gospodarstwo domowe, uzyskanie zgody sądu bywa procedurą dość formalną, o ile nie pojawiają się dodatkowe negatywne okoliczności.

Jakie są skutki zawarcia małżeństwa bez zgody sądu?

Zawarcie małżeństwa bez wymaganej zgody sądu nie powoduje jego automatycznej nieważności. Takie małżeństwo istnieje i wywołuje skutki prawne. Brak zgody sądu może jednak stanowić podstawę do żądania jego unieważnienia.

Z wnioskiem o unieważnienie może wystąpić każdy z małżonków. Oznacza to, że przykładowo małżonek niechorujący może po latach wnieść pozew o unieważnienie, powołując się na chorobę psychiczną współmałżonka istniejącą w chwili zawarcia małżeństwa.

W doktrynie podkreśla się, że pojęcie „choroby psychicznej” użyte w art. 12 KRO jest dziś rozumiane wężej niż dawniej. Obejmuje ono przede wszystkim zaburzenia psychotyczne, takie jak schizofrenia, a nie wszelkie zaburzenia psychiczne. Z kolei określenie „niedorozwój umysłowy” zastępowane jest pojęciem „upośledzenia umysłowego”, rozumianego jako obniżenie sprawności intelektualnej powstałe w okresie rozwojowym.

Istotne jest również stanowisko Sądu Najwyższego, który w wyroku z 30.6.1971 r. wskazał, że nie każda choroba psychiczna, niezależnie od jej stadium, istniejąca w dniu zawarcia małżeństwa, automatycznie uzasadnia jego unieważnienie.

Kiedy możliwe jest unieważnienie małżeństwa z powodu choroby psychicznej?

Małżeństwo może zostać unieważnione wyłącznie na żądanie jednego z małżonków. Nikt trzeci – np. rodzina – nie ma takiego uprawnienia. Kluczowe znaczenie ma także art. 12 § 3 KRO, zgodnie z którym po ustaniu choroby psychicznej unieważnienie małżeństwa nie jest już dopuszczalne.

W praktyce oznacza to, że trwała remisja lub ustanie choroby może w przyszłości zamknąć drogę do skutecznego unieważnienia, nawet jeżeli małżeństwo zostało zawarte bez zgody sądu.