Zawarcie małżeństwa przy chorobie psychicznej – skutki i ryzyka

Czy choroba psychiczna wyklucza zawarcie małżeństwa?

Nie zawsze, ale w prawie polskim jest to tzw. przeszkoda małżeńska. Zgodnie z art. 12 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, nie może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Ten sam przepis przewiduje jednak wyjątek: sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa, jeżeli stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa oraz jeżeli osoba ta nie została ubezwłasnowolniona całkowicie.

W praktyce oznacza to, że sama diagnoza psychiatryczna nie powoduje jeszcze automatycznego zakazu ślubu w każdej sytuacji. Kluczowe znaczenie ma konkretny stan zdrowia, rokowania, funkcjonowanie w relacji oraz to, czy dana osoba jest zdolna świadomie podjąć decyzję o zawarciu małżeństwa.

Jeżeli problem dotyczy również trwałego kryzysu związku, warto porównać tę sytuację z materiałem o rozwodzie z chorym psych. małżonkiem.

Jakie znaczenie ma zgoda sądu?

Zezwolenie sądu nie jest formalnością bez znaczenia. To właśnie ono „uchyla” przeszkodę małżeńską wynikającą z art. 12 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Bez takiego zezwolenia zawarcie małżeństwa następuje mimo istniejącej przeszkody.

W sprawie o zezwolenie sąd ocenia przede wszystkim:

• czy stan zdrowia psychicznego rzeczywiście pozwala na funkcjonowanie w małżeństwie,
• czy nie istnieje zagrożenie dla dobra przyszłego małżeństwa,
• czy nie występuje zagrożenie dla zdrowia przyszłego potomstwa,
• czy osoba zainteresowana nie jest ubezwłasnowolniona całkowicie.

W postępowaniu zasadnicze znaczenie mają zwykle dokumentacja medyczna i opinia biegłego. Jeżeli osoba chorująca pozostaje w remisji, leczy się i funkcjonuje stabilnie, szanse na uzyskanie zgody mogą być realne, ale każda sprawa zależy od indywidualnego stanu faktycznego.

Czy urząd stanu cywilnego odmówi ślubu?

Nie w każdej sprawie urząd będzie w stanie samodzielnie ocenić istnienie przeszkody. Kierownik urzędu stanu cywilnego działa na podstawie dokumentów i oświadczeń, a nie pełnej diagnozy medycznej. Jeżeli jednak poweźmie wątpliwość co do istnienia okoliczności wyłączającej zawarcie małżeństwa, może odmówić przyjęcia oświadczeń i wtedy zainteresowany może wystąpić do sądu w trybie przewidzianym w przepisach o aktach stanu cywilnego i postępowaniu nieprocesowym.

W praktyce bywa też tak, że małżeństwo zostaje zawarte mimo istniejącej przeszkody, bo choroba nie była ujawniona albo nie budziła wątpliwości przy ceremonii. Taka sytuacja nie oznacza jeszcze, że związek jest nieważny z mocy prawa.

Jakie są skutki zawarcia małżeństwa bez zgody sądu?

Najważniejsze jest to, że małżeństwo zawarte mimo przeszkody z art. 12 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego co do zasady istnieje, dopóki nie zostanie prawomocnie unieważnione przez sąd. Nie jest więc „niebyłe” ani nieważne automatycznie w chwili ślubu.

Do czasu unieważnienia wywołuje normalne skutki prawne, w szczególności dotyczące:

• ustroju majątkowego małżeńskiego, jeżeli nie zawarto intercyzy,
• dziedziczenia ustawowego między małżonkami,
• obowiązku wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• praw i obowiązków związanych z nazwiskiem, pochodzeniem dzieci i statusem rodzinnym.

Dopiero wyrok unieważniający małżeństwo zmienia sytuację prawną stron. Skutki unieważnienia są częściowo zbliżone do rozwodu, ale nie są z nim tożsame.

Kto może żądać unieważnienia małżeństwa?

Zgodnie z art. 12 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju umysłowego jednego z małżonków może żądać każdy z małżonków. Oznacza to, że pozew może wnieść zarówno małżonek chory, jak i drugi małżonek.

To bardzo istotne: z tej konkretnej podstawy nie może skutecznie wystąpić sama rodzina, dzieci, rodzeństwo czy partnerzy majątkowo zainteresowani wynikiem sprawy. Sama niezgoda bliskich na związek nie tworzy im legitymacji do wniesienia powództwa z art. 12 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli sytuacja w domu staje się niebezpieczna lub dochodzi do przemocy, problem może wykraczać poza samo małżeństwo i przypominać sprawy takie jak uwolnić się od chorego psych. męża.

Kiedy sąd może unieważnić małżeństwo?

Sam brak zezwolenia sądu nie wystarcza jeszcze do prostego „automatycznego” unieważnienia. W sprawie sądowej znaczenie ma to, czy w chwili zawarcia małżeństwa rzeczywiście istniała przesłanka z art. 12 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz czy nie zachodzi obecnie ograniczenie z art. 12 § 3 tego kodeksu.

Sąd bada więc przede wszystkim:

• czy w dniu ślubu małżonek był osobą dotkniętą chorobą psychiczną w rozumieniu art. 12 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• jaki był stopień i przebieg choroby,
• czy choroba zagrażała małżeństwu lub zdrowiu przyszłego potomstwa,
• czy choroba nadal trwa, czy też ustała.

W praktyce konieczne są dowody medyczne, dokumentacja leczenia, niekiedy historia hospitalizacji oraz opinia biegłego psychiatry. Nie wystarczy samo potoczne twierdzenie, że ktoś „choruje psychicznie”.

W orzecznictwie od dawna podkreśla się, że nie każda choroba psychiczna istniejąca w chwili ślubu uzasadnia unieważnienie. Znaczenie ma charakter zaburzenia, jego wpływ na funkcjonowanie i realne zagrożenie dla małżeństwa. W tym duchu wypowiadał się Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 30 czerwca 1971 r., sygn. akt II CR 250/71.

Czy ustanie choroby zamyka drogę do unieważnienia?

Tak. Zgodnie z art. 12 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie można unieważnić małżeństwa z powodu choroby psychicznej jednego z małżonków po ustaniu tej choroby.

To przepis bardzo ważny praktycznie. Jeżeli więc po ślubie stan zdrowia poprawił się na tyle, że można mówić o ustaniu choroby w rozumieniu prawnym, możliwość unieważnienia z tej podstawy wygasa. Ocena, czy doszło do ustania choroby, zwykle wymaga wiadomości specjalnych i opiera się na opinii biegłego oraz dokumentacji medycznej.

Nie każda remisja będzie automatycznie uznana za „ustanie choroby”. To zagadnienie zależy od konkretnego stanu faktycznego i oceny sądu.

Co z ubezwłasnowolnieniem?

Art. 12 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyraźnie stanowi, że sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa tylko wtedy, gdy osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym nie została ubezwłasnowolniona całkowicie. Jeżeli więc istnieje prawomocne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu całkowitym, uzyskanie zezwolenia nie jest możliwe.

Warto odróżnić to od ubezwłasnowolnienia częściowego. Sam art. 12 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyklucza wyłącznie osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie. Nie oznacza to jednak, że ubezwłasnowolnienie częściowe automatycznie otwiera drogę do ślubu – nadal potrzebna jest ocena sądu co do zagrożenia dla małżeństwa i zdrowia przyszłego potomstwa.

Gdy problem dotyczy ochrony rodziny przed zachowaniami osoby chorej, czasem równolegle pojawia się temat izolacja chorej psychicznie, ale jest to odrębna kwestia prawna niż sama ważność małżeństwa.

Jak wygląda procedura sądowa o zezwolenie na zawarcie małżeństwa?

Sprawa o zezwolenie na zawarcie małżeństwa należy do właściwości sądu rejonowego i rozpoznawana jest w postępowaniu nieprocesowym. Podstawę proceduralną stanowią przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące spraw rodzinnych i opiekuńczych oraz spraw z zakresu prawa osobowego.

Do wniosku warto dołączyć:

• aktualne zaświadczenia od lekarza psychiatry,
• opis przebiegu leczenia i aktualnego funkcjonowania,
• dokumenty dotyczące ewentualnego ubezwłasnowolnienia lub jego braku,
• inne dowody potwierdzające stabilność związku i samodzielne funkcjonowanie.

Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego psychiatry. W praktyce właśnie ta opinia najczęściej ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Co warto rozważyć przed ślubem, jeśli para ma wspólny majątek?

Jeżeli partnerzy od lat mieszkają razem, mają nieruchomości, oszczędności albo wspólnie finansowane inwestycje, decyzja o ślubie bez wcześniejszego zezwolenia sądu może wywołać poważne skutki praktyczne. Chodzi nie tylko o samo ryzyko unieważnienia, ale też o późniejsze spory dotyczące majątku, dziedziczenia czy rozliczeń po rozpadzie związku.

W takiej sytuacji warto rozważyć:

• uprzednie uzyskanie zezwolenia sądu,
• umowę majątkową małżeńską, jeżeli ma to zabezpieczyć interesy stron,
• uporządkowanie stanu własności nieruchomości i innych składników majątku,
• testament, jeżeli para chce dodatkowo zabezpieczyć kwestie spadkowe.

FAQ

Czy małżeństwo zawarte bez zgody sądu jest nieważne od razu?

Nie. Co do zasady istnieje i wywołuje skutki prawne, dopóki sąd prawomocnie go nie unieważni.

Kto może wnieść pozew o unieważnienie?

Zgodnie z art. 12 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – każdy z małżonków. Sama rodzina nie ma takiego uprawnienia z tej podstawy.

Czy schizofrenia zawsze wyklucza ślub?

Nie. Ocenia się konkretny stan zdrowia. Art. 12 § 1 KRO dopuszcza zezwolenie sądu, jeśli choroba nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa oraz brak jest ubezwłasnowolnienia całkowitego.

Czy remisja choroby ma znaczenie?

Tak, ale jej znaczenie zależy od opinii medycznej i ustaleń sądu. W niektórych sprawach może przemawiać za wydaniem zezwolenia, a po ustaniu choroby może wyłączyć unieważnienie na podstawie art. 12 § 3 KRO.

Czy ubezwłasnowolnienie całkowite zamyka drogę do uzyskania zgody sądu?

Tak. Art. 12 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyraźnie wymaga, aby osoba nie była ubezwłasnowolniona całkowicie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – przepisy o postępowaniu nieprocesowym w sprawach rodzinnych i opiekuńczych.

3. Wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 1971 r., II CR 250/71.