Jak odizolować agresywną osobę chorą psychicznie od rodziny?

Co zrobić, gdy osoba chora psychicznie jest agresywna wobec rodziny?

W opisanej sytuacji nie chodzi o zwykły konflikt rodzinny, lecz o realne bezpieczeństwo domowników. Jeżeli dochodzi do rękoczynów, niszczenia przedmiotów, gróźb, awantur, prób samobójczych domowników albo zachowań, które mogą doprowadzić do tragedii, najważniejsze jest przerwanie bieżącego zagrożenia. W praktyce oznacza to wezwanie Policji, pogotowia ratunkowego albo kontakt pod numerem 112.

Rodzina nie może samodzielnie odizolować osoby dorosłej tylko dlatego, że jej zachowanie jest uciążliwe, trudne albo wskazuje na chorobę psychiczną. Izolacja, leczenie bez zgody, przyjęcie do szpitala psychiatrycznego, nakaz opuszczenia mieszkania czy środki zabezpieczające mogą nastąpić wyłącznie w ustawowych procedurach.

Warto od początku gromadzić dowody: notatki z datami awantur, numery interwencji Policji, dokumentację medyczną, zdjęcia zniszczeń, wiadomości, nagrania, zeznania domowników i informacje o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym. Brak świadków spoza rodziny nie przekreśla sprawy, ale im więcej obiektywnych dowodów, tym łatwiej wykazać zagrożenie.

Przymusowe badanie psychiatryczne bez zgody

Pierwszym ważnym przepisem jest art. 21 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Pozwala on na badanie psychiatryczne bez zgody osoby, jeżeli jej zachowanie wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych może bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, bądź nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych.

Konieczność takiego badania stwierdza lekarz psychiatra, a gdy nie można uzyskać pomocy psychiatry – inny lekarz. W razie potrzeby lekarz może zarządzić przewiezienie badanej osoby do szpitala. Przewiezienie z zastosowaniem przymusu bezpośredniego powinno odbywać się w obecności lekarza, pielęgniarki lub zespołu ratownictwa medycznego.

Dlatego przy ostrych epizodach agresji, groźbach samobójczych, atakach na domowników albo zachowaniach zagrażających bezpieczeństwu nie należy ograniczać się do prywatnych próśb o wizytę u psychiatry. Trzeba wzywać służby, bo dopiero konkretna interwencja pozwala lekarzowi ocenić aktualne ryzyko.

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody w nagłym trybie

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

O przyjęciu decyduje lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu pacjenta i, w miarę możliwości, po zasięgnięciu opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Przyjęcie wymaga zatwierdzenia przez ordynatora albo lekarza kierującego oddziałem w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia. Kierownik szpitala zawiadamia sąd opiekuńczy w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia.

Jeżeli są wątpliwości, czy dana osoba jest chora psychicznie, ale jej zachowanie wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych bezpośrednio zagraża sobie albo innym, możliwe jest przyjęcie do szpitala w celu wyjaśnienia tych wątpliwości na podstawie art. 24 ustawy. Taki pobyt nie może trwać dłużej niż 10 dni.

Ważne jest rozróżnienie: sama konfliktowość, krzykliwość, obraźliwe zachowanie albo trudny charakter nie wystarczą do przymusowej hospitalizacji. Musi istnieć ustawowa przesłanka, przede wszystkim bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia albo inne przesłanki wskazane w ustawie.

Wniosek do sądu o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody

Poza nagłym trybem interwencyjnym istnieje także tryb sądowy z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Do szpitala psychiatrycznego może zostać przyjęta bez zgody osoba chora psychicznie, której dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie jej stanu zdrowia psychicznego, albo osoba niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, jeżeli można przewidywać, że leczenie szpitalne przyniesie poprawę.

Wniosek składa się do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania osoby, której sprawa dotyczy. Uprawnieni do złożenia wniosku są: małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy oraz osoba sprawująca faktyczną opiekę. W stosunku do osoby objętej oparciem społecznym wniosek może złożyć także organ pomocy społecznej.

Do wniosku co do zasady dołącza się orzeczenie lekarza psychiatry szczegółowo uzasadniające potrzebę leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Orzeczenie powinno być aktualne – jeżeli zostało wydane wcześniej niż 14 dni przed złożeniem wniosku, sąd zwróci wniosek.

Aktualne brzmienie art. 30 ustawy przewiduje jednak ważne rozwiązanie praktyczne. Jeżeli nie da się złożyć orzeczenia psychiatry, a treść wniosku lub załączone dokumenty uprawdopodabniają zasadność przyjęcia do szpitala, sąd może zarządzić poddanie osoby odpowiedniemu badaniu. Jeżeli osoba odmawia badania, może być ono przeprowadzone bez jej zgody, z odpowiednim zastosowaniem art. 21 ustawy.

Co zrobić, gdy chory odmawia wizyty u psychiatry?

Odmowa leczenia albo twierdzenie, że osoba jest zdrowa, są w takich sprawach częste. Nie oznacza to jednak, że rodzina jest całkowicie bezradna. Można:

• skontaktować się z lekarzem psychiatrą, który wcześniej leczył chorego, i zapytać o możliwość wydania orzeczenia na potrzeby wniosku,
• opisać w piśmie konkretne zachowania: daty awantur, groźby, rękoczyny, próby samouszkodzenia, zniszczenia, interwencje Policji,
• dołączyć dokumenty medyczne, notatki policyjne, zdjęcia zniszczeń, nagrania, korespondencję i zeznania domowników,
• wezwać pomoc w chwili realnego zagrożenia, zamiast czekać na kolejną eskalację,
• rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 29 ustawy.

Nie warto opierać sprawy na ogólnym stwierdzeniu, że ktoś jest chory psychicznie i niszczy rodzinę. Dla sądu, lekarza i Policji kluczowe są konkretne fakty: co się stało, kiedy, kto był zagrożony, jakie były skutki i jakie dowody to potwierdzają.

Przemoc domowa, znęcanie się i interwencja Policji

Agresja osoby chorej psychicznie może jednocześnie stanowić przemoc domową albo wypełniać znamiona przestępstwa znęcania się z art. 207 Kodeksu karnego. Przepis ten obejmuje znęcanie fizyczne lub psychiczne nad osobą najbliższą albo inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy.

Jeżeli zachowania są powtarzalne, dotkliwe i prowadzą do stałego poczucia zagrożenia, warto rozważyć zawiadomienie Policji lub prokuratury. W zawiadomieniu należy wskazać także informacje o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym, rozpoznaniu choroby, odmowie leczenia i dotychczasowych interwencjach. To może mieć znaczenie dla oceny poczytalności oraz dla doboru środków ochrony.

W sprawach przemocy domowej Policja może zastosować także środki natychmiastowej ochrony, w tym nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania lub zakaz wstępu, jeżeli osoba stosująca przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy. Takie środki co do zasady obowiązują 14 dni i mogą być przedłużane przez sąd w odpowiednim trybie.

Choroba psychiczna nie oznacza automatycznie, że postępowanie karne jest bezcelowe. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa ten, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego albo innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Ocena należy jednak do biegłych i sądu, a nie do rodziny.

Jeżeli postępowanie zostanie umorzone z powodu niepoczytalności, sąd może rozważać środki zabezpieczające. Obecnie nie należy powoływać się na dawny art. 94 Kodeksu karnego, ponieważ jest uchylony. Aktualne podstawy znajdują się przede wszystkim w art. 93a–93g Kodeksu karnego, w tym w regulacjach dotyczących terapii, terapii uzależnień oraz pobytu w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym.

Czy ubezwłasnowolnienie pomoże odizolować osobę chorą psychicznie?

Ubezwłasnowolnienie nie jest środkiem służącym do karania, usunięcia z domu albo automatycznego umieszczenia osoby w szpitalu. Może mieć znaczenie wtedy, gdy osoba z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem lub potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

W praktyce ubezwłasnowolnienie może ułatwić reprezentowanie chorego, podejmowanie decyzji majątkowych lub opiekuńczych oraz kontakt z instytucjami. Nie zastępuje jednak procedur z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego ani procedur antyprzemocowych. Jeżeli problemem jest bieżąca agresja, trzeba równolegle myśleć o interwencji, przymusowym badaniu, hospitalizacji bez zgody albo zawiadomieniu o przemocy.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach dotyczących agresywnego zachowania osoby chorej psychicznie bardzo często największym problemem jest nie samo prawo, lecz udowodnienie skali zagrożenia. Należy gromadzić przede wszystkim:

• notatki z interwencji Policji, numery spraw i dane jednostki prowadzącej interwencję,
• dokumentację medyczną osoby chorej, o ile rodzina legalnie nią dysponuje,
• dokumentację medyczną osób pokrzywdzonych, w tym zaświadczenia o obrażeniach i leczeniu psychiatrycznym lub psychologicznym,
• zdjęcia zniszczonych przedmiotów, drzwi, ścian, telefonów, ubrań albo innych śladów awantur,
• nagrania dźwięku lub obrazu dokumentujące przebieg agresji, o ile zostały wykonane w celu ochrony praw i bezpieczeństwa,
• wiadomości SMS, e-maile, komunikatory, listy, groźby i inne zapisy zachowania,
• zeznania domowników, sąsiadów, pracowników pomocy społecznej, lekarzy lub innych osób, które widziały skutki przemocy.

Warto również prowadzić prosty dziennik zdarzeń: data, godzina, opis zachowania, świadkowie, skutki, wezwana pomoc, numer interwencji. Taki dokument nie zastępuje urzędowych dowodów, ale pomaga uporządkować sprawę i przygotować wniosek lub zawiadomienie.

FAQ

Czy rodzinie wolno samodzielnie zamknąć albo wywieźć osobę chorą psychicznie?

Nie. Rodzina nie może samodzielnie pozbawić osoby dorosłej wolności ani odizolować jej bez podstawy prawnej. W sytuacji zagrożenia należy wzywać służby, a w sprawach nieinterwencyjnych korzystać z procedur sądowych.

Czy do wniosku o leczenie bez zgody zawsze trzeba mieć orzeczenie psychiatry?

Co do zasady do wniosku w trybie art. 29 ustawy dołącza się orzeczenie lekarza psychiatry wydane nie wcześniej niż 14 dni przed złożeniem wniosku. Jeżeli złożenie orzeczenia jest niemożliwe, a dokumenty uprawdopodabniają potrzebę przyjęcia do szpitala, sąd może zarządzić badanie osoby, której dotyczy wniosek.

Czy samo wyzywanie domowników wystarczy do przymusowej hospitalizacji?

Zwykle nie. Przymusowa hospitalizacja wymaga przesłanek ustawowych, w szczególności bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia albo sytuacji określonych w art. 29 ustawy. Same konflikty, krzyki i zachowania uciążliwe mogą uzasadniać inne działania, ale nie zawsze wystarczą do przyjęcia do szpitala bez zgody.

Czy można zgłosić znęcanie się, jeżeli sprawca choruje psychicznie?

Tak. Zawiadomienie można złożyć, a kwestię poczytalności oceniają biegli i sąd. Choroba psychiczna może wyłączyć odpowiedzialność karną, jeżeli spełnione są przesłanki art. 31 § 1 Kodeksu karnego, ale nie oznacza to, że organy nie mogą badać sprawy ani stosować środków ochronnych.

Czy Policja może nakazać osobie agresywnej opuszczenie mieszkania?

Tak, jeżeli chodzi o osobę stosującą przemoc domową i stwarzającą zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy. Policja może wydać m.in. nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania lub zakaz wstępu. Są to środki ochronne, a nie leczenie psychiatryczne.

Czy ubezwłasnowolnienie rozwiązuje problem agresji chorego?

Nie zawsze. Ubezwłasnowolnienie dotyczy zdolności osoby do kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia spraw, ale nie jest automatycznym nakazem hospitalizacji ani usunięcia z mieszkania. Przy agresji trzeba równolegle ocenić tryb medyczny, antyprzemocowy i ewentualnie karny.

Co robić, gdy ojciec albo inny domownik nie wytrzymuje psychicznie sytuacji?

Trzeba traktować to jako sygnał alarmowy. Jeżeli pojawiają się myśli samobójcze, próby samobójcze lub realne ryzyko samouszkodzenia, należy natychmiast wezwać pomoc medyczną. Równolegle warto dokumentować wpływ zachowania osoby agresywnej na zdrowie domowników, bo może to mieć znaczenie w postępowaniu karnym i ochronnym.

Podsumowanie

W sprawach agresywnej osoby chorej psychicznie nie ma jednego prostego pozwu o odizolowanie od rodziny. Trzeba dobrać procedurę do sytuacji: w nagłym zagrożeniu wzywa się Policję i pomoc medyczną, przy potrzebie leczenia bez zgody składa się wniosek do sądu opiekuńczego albo uruchamia tryb interwencyjny, a przy przemocy domowej można zawiadomić organy ścigania i żądać środków ochronnych.

Największe znaczenie mają konkretne dowody i szybka reakcja na realne zagrożenie. Im lepiej udokumentowane są awantury, groźby, rękoczyny, zniszczenia, leczenie psychiatryczne i interwencje służb, tym większa szansa na skuteczne zastosowanie właściwych środków prawnych.

Źródła

• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 21, 23, 24, 29 i 30: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 31, 93a–93g i 207: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa–15ab dotyczące natychmiastowych nakazów i zakazów przy przemocy domowej: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.