Przekazanie spadku na innego spadkobiercę

Czy można przekazać spadek na innego spadkobiercę?

Tak, ale trzeba dobrze nazwać czynność. Po śmierci spadkodawcy spadkobierca nie może już „zrzec się dziedziczenia” w rozumieniu umowy z przyszłym spadkodawcą, bo taka umowa jest możliwa tylko za życia spadkodawcy. Po otwarciu spadku wchodzą w grę przede wszystkim: przyjęcie albo odrzucenie spadku, sprzedaż lub darowizna udziału w spadku, a najczęściej także dział spadku.

W opisanej sytuacji praktycznym rozwiązaniem jest zwykle dział spadku. Najpierw należy potwierdzić nabycie spadku po ojcu, a następnie wszyscy spadkobiercy mogą zawrzeć umowę, zgodnie z którą mieszkanie albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przypadnie córce. Mama i brat mogą otrzymać spłaty, zrzec się spłat albo ustalić inny sposób rozliczenia.

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. Przy żonie i dwojgu dzieciach każdy z tych spadkobierców dziedziczy zatem po 1/3 spadku.

Najpierw potwierdzenie nabycia spadku

Zanim spadkobiercy przeniosą udziały na jedną osobę albo dokonają działu spadku, potrzebny jest dokument potwierdzający, kto dziedziczy po zmarłym. Są dwie podstawowe drogi: sądowe stwierdzenie nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia.

Droga notarialna jest szybsza, ale wymaga zgodnego działania osób zainteresowanych. Notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych, z uwzględnieniem możliwości sporządzenia projektu protokołu dziedziczenia i potwierdzania danych przed notariuszem. W praktyce oznacza to, że notarialne poświadczenie dziedziczenia jest dobre wtedy, gdy nie ma sporu co do kręgu spadkobierców, testamentów, udziałów i podstawowych okoliczności sprawy.

Jeżeli między spadkobiercami istnieje konflikt, ktoś kwestionuje testament, nie można ustalić wszystkich osób zainteresowanych albo sprawa ma element międzynarodowy powodujący brak jurysdykcji krajowej, notariusz może odmówić sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia. Wtedy pozostaje sądowe stwierdzenie nabycia spadku.

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie czy u notariusza?

Notarialny akt poświadczenia dziedziczenia ma w obrocie prawnym podobną funkcję jak prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku. Po jego zarejestrowaniu w Rejestrze Spadkowym można posługiwać się nim wobec banku, spółdzielni mieszkaniowej, urzędu skarbowego albo sądu wieczystoksięgowego.

Postępowanie sądowe jest potrzebne zwłaszcza wtedy, gdy brakuje zgody, nie stawią się wszystkie wymagane osoby, istnieje spór o testament albo spadkobiercy chcą, aby sąd rozstrzygnął konflikt. Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku jest stała, natomiast czas oczekiwania zależy od sądu i stopnia skomplikowania sprawy.

U notariusza zwykle można działać szybciej, lecz trzeba przygotować dokumenty: odpis aktu zgonu spadkodawcy, akty stanu cywilnego spadkobierców, numer PESEL spadkodawcy, testament, jeżeli istnieje, dokumenty dotyczące mieszkania albo prawa do lokalu oraz dowody osobiste uczestników. Zakres dokumentów warto potwierdzić wcześniej z wybraną kancelarią notarialną.

Kiedy notariusz odmówi poświadczenia dziedziczenia?

Zgodnie z aktualnym brzmieniem art. 95e Prawa o notariacie notariusz odmówi sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia między innymi wtedy, gdy w stosunku do tego spadku sporządzono już akt poświadczenia dziedziczenia albo wydano postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, gdy ujawnią się osoby mogące dziedziczyć, które nie biorą udziału w czynności, gdy istnieją nieotwarte lub nieogłoszone testamenty albo gdy w sprawie brak jurysdykcji krajowej.

To ważna różnica w porównaniu z dawnymi omówieniami tej procedury. Obecnie nie należy automatycznie powtarzać starszych przesłanek odmowy, które zostały zmienione albo uchylone. Przy każdej sprawie notariusz bada aktualny stan prawny, dokumenty i oświadczenia uczestników.

Dział spadku jako najprostsza droga przekazania udziałów

Po potwierdzeniu nabycia spadku spadkobiercy mogą przejść do działu spadku. Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców.

Jeżeli wszyscy są zgodni, umowny dział spadku jest zwykle najprostszy. W umowie można wskazać, że całe mieszkanie lub całe spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przypada córce, a pozostali spadkobiercy otrzymują określone spłaty albo rezygnują ze spłat. Treść umowy powinna jasno określać składniki majątku, wartość, udziały, sposób przyznania lokalu oraz rozliczenia.

Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział spadku powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu również należy zachować formę aktu notarialnego, ponieważ prawo to jest zbywalne, przechodzi na spadkobierców, a umowa jego zbycia wymaga aktu notarialnego. Notariusz przesyła wypis aktu do spółdzielni.

Gdy spadkobiercy nie są zgodni, pozostaje sądowy dział spadku. Sąd może przyznać lokal jednej osobie z obowiązkiem spłaty pozostałych, podzielić majątek w inny sposób albo w skrajnych przypadkach zarządzić sprzedaż składnika majątku. Więcej o problemach przy konflikcie między spadkobiercami wyjaśnia artykuł o sytuacji, gdy występuje brak kontaktu ze spadkobiercą a dział spadku.

Czy można wszystko załatwić bez sądu?

Tak, jeżeli spełnione są warunki drogi notarialnej i wszyscy spadkobiercy są zgodni. W praktyce możliwy jest wariant, w którym podczas jednej albo kilku czynności notarialnych zostanie sporządzony protokół dziedziczenia, akt poświadczenia dziedziczenia oraz umowa działu spadku. Nie zawsze da się to zrobić w czasie jednej wizyty, bo zależy to od dokumentów, rodzaju majątku, liczby osób i gotowości uczestników.

Nie należy jednak utożsamiać poświadczenia dziedziczenia z samym przekazaniem majątku jednej osobie. Akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza udziały w spadku. Dopiero dział spadku albo odrębna umowa przeniesienia udziału powoduje, że konkretny składnik majątku przypada jednemu spadkobiercy.

Spłaty, dopłaty i rezygnacja z rozliczeń

Spadkobiercy mogą ustalić, że osoba przejmująca lokal spłaci pozostałych. Mogą też zdecydować, że dział spadku nastąpi bez spłat i dopłat. Taka decyzja powinna być świadoma, jasno zapisana w akcie i poprzedzona oceną skutków podatkowych oraz rodzinnych.

W sprawach między najbliższymi członkami rodziny często kluczowe znaczenie ma terminowe zgłoszenie nabycia spadku na formularzu SD-Z2. Zasadniczo osoby z najbliższej rodziny mogą korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, ale muszą spełnić warunki ustawowe, w tym zachować termin 6 miesięcy liczony od właściwego zdarzenia, na przykład od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo od uprawomocnienia się postanowienia sądu. Zasady te omawiamy szerzej w dziale podatek od spadków i darowizn.

FAQ

Czy mama i brat mogą oddać swoje udziały w spadku córce?

Tak. Najczęściej robi się to przez umowny dział spadku, w którym lokal albo prawo do lokalu przypada córce. Umowa może przewidywać spłaty, dopłaty albo brak spłat, jeżeli wszyscy spadkobiercy tak postanowią.

Czy trzeba iść do sądu, jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni?

Nie zawsze. Jeżeli nie ma sporu i spełnione są warunki ustawowe, można skorzystać z notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia, a potem zawrzeć u notariusza umowę działu spadku.

Czy akt poświadczenia dziedziczenia od razu przenosi całe mieszkanie na jedną osobę?

Nie. Akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza, kto dziedziczy i w jakich udziałach. Przeniesienie konkretnego składnika majątku na jednego spadkobiercę wymaga działu spadku albo innej umowy.

Czy przy dziale spadku musi być akt notarialny?

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa działu spadku wymaga aktu notarialnego. Przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu akt notarialny także jest w praktyce konieczny, ponieważ zbycie tego prawa wymaga takiej formy.

Czy można przekazać udział bez spłaty?

Tak, jeżeli spadkobierca świadomie zgadza się na dział spadku bez spłaty. Trzeba jednak sprawdzić skutki podatkowe i dobrze opisać tę decyzję w akcie, aby później nie było wątpliwości co do rozliczeń.

Co zrobić, gdy jeden spadkobierca nie zgadza się na przekazanie udziału?

Brak zgody wyklucza umowny dział spadku. Wtedy zainteresowany spadkobierca może złożyć do sądu wniosek o dział spadku i domagać się przyznania lokalu jednej osobie z odpowiednimi rozliczeniami.

Podsumowanie

Przekazanie spadku na innego spadkobiercę jest możliwe, ale najczęściej wymaga dwóch etapów: potwierdzenia nabycia spadku oraz działu spadku. Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni, drogę sądową można zwykle pominąć i przeprowadzić sprawę u notariusza. W opisanym przypadku żona i dwoje dzieci dziedziczą co do zasady po 1/3 spadku, a następnie mogą ustalić, że mieszkanie lub spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przypadnie córce.

Najważniejsze jest prawidłowe przygotowanie dokumentów, ustalenie wartości majątku, jednoznaczne zapisanie spłat albo rezygnacji ze spłat oraz dopilnowanie obowiązków podatkowych. Jeżeli pojawia się spór, brak kontaktu ze spadkobiercą, testament albo element zagraniczny, warto skonsultować sprawę przed wyborem trybu postępowania.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 931 i art. 1037 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, w szczególności art. 95b, art. 95c, art. 95ca i art. 95e - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91

3. Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, w szczególności art. 17(2) - Dz.U. 2001 nr 4 poz. 27

4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207