Opieka nad matką a podział spadku między rodzeństwo

Darowizna dla mamy a majątek w spadku

Skoro działka została przekazana mamie aktem darowizny, to z chwilą skutecznego zawarcia umowy darowizny mama stała się właścicielką tej nieruchomości. Jeżeli następnie mama sprzedała działkę i za uzyskane pieniądze kupiła domek letniskowy oraz wykupiła mieszkanie, to co do zasady te składniki majątku należały już do mamy, a po jej śmierci weszły do spadku.

Nie zmienia tego sam fakt, że pierwotnie działka należała do córki. Darowizna nie jest przechowaniem rzeczy ani czasowym przekazaniem majątku. Jeżeli nie było odrębnej umowy, zastrzeżenia zwrotnego, pożyczki, umowy powierniczej albo innej podstawy do żądania zwrotu, bardzo trudno będzie skutecznie twierdzić, że mieszkanie lub domek letniskowy nie powinny być traktowane jako majątek mamy.

Inaczej można oceniać sprawę tylko wtedy, gdy istnieją mocne dowody, że akt notarialny nie odzwierciedlał rzeczywistych ustaleń stron albo że pieniądze przekazywane mamie miały charakter pożyczki, a nie darowizny czy zwykłej pomocy rodzinnej. W praktyce takie twierdzenia wymagają konkretnych dowodów, a nie samego przekonania, że nieruchomość nadal moralnie należała do darczyńcy.

Kto dziedziczy po matce bez testamentu?

Jeżeli mama nie pozostawiła testamentu, dochodzi do dziedziczenia ustawowego. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Jeżeli więc mama nie miała w chwili śmierci żyjącego małżonka i pozostawiła dwie córki, każda z nich dziedziczy po 1/2 udziału w spadku. Oznacza to współwłasność udziałową całej masy spadkowej, a nie automatyczne przydzielenie jednej osobie mieszkania, a drugiej innego składnika majątku. Do takiego fizycznego lub finansowego podziału potrzebny jest dopiero dział spadku.

W praktyce najpierw należy potwierdzić prawa do spadku: u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia albo w sądzie przez postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Dopiero potem można zawrzeć umowę o dział spadku albo wystąpić do sądu o dział spadku, jeżeli nie ma porozumienia między spadkobiercami.

Czy siostra może żądać mieszkania za opiekę nad mamą?

Sama opieka nad mamą nie powoduje automatycznie zwiększenia udziału w spadku. Jeżeli ustawowy udział siostry wynosi 1/2, to nie może ona jednostronnie uznać, że w zamian za opiekę należy jej się całe mieszkanie. Mieszkanie może przypaść siostrze dopiero w ramach działu spadku, najczęściej z obowiązkiem spłaty drugiej spadkobierczyni, chyba że strony zawrą inne porozumienie.

Opieka nad rodzicem może mieć znaczenie przy rozliczeniach, ale nie działa jak automatyczny zapis testamentowy ani wynagrodzenie pobierane ze spadku. Siostra powinna wykazać, czy żąda zwrotu konkretnych wydatków, wynagrodzenia za opiekę, rozliczenia nakładów, czy jedynie chce powołać się na względy rodzinne. Każda z tych podstaw jest oceniana inaczej. Jeżeli spór między rodzeństwem dotyczy nie tylko działu spadku, ale również zachowku, przydatne będzie także omówienie znaczenia wieloletniej opieki nad rodzicami przy roszczeniu o zachowek.

Zwrot kosztów opieki, leczenia i utrzymania rodzica

Roszczenia siostry mogą być rozważane przede wszystkim wtedy, gdy faktycznie poniosła z własnych środków koszty utrzymania mamy, leczenia, rehabilitacji, leków, opiekunki, dostosowania mieszkania albo inne wydatki związane z usprawiedliwionymi potrzebami mamy. Nie wystarczy jednak ogólne stwierdzenie, że zajmowała się mamą.

W relacjach rodzinnych znaczenie może mieć art. 140 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten pozwala osobie, która dostarczała środków utrzymania lub wychowania zamiast osoby zobowiązanej, żądać zwrotu od osoby, która powinna była świadczenia spełnić. W przypadku dorosłych dzieci wobec rodzica trzeba więc badać, czy matka rzeczywiście potrzebowała pomocy, jakie były możliwości majątkowe i zarobkowe każdego dziecka, jakie koszty realnie poniesiono i czy drugie dziecko uchylało się od obowiązku.

Jeżeli siostra otrzymywała świadczenie z pomocy społecznej, świadczenie pielęgnacyjne, zasiłek, wynagrodzenie opiekuna albo korzystała ze środków mamy, ma to istotne znaczenie. Takie kwoty mogą ograniczać albo wyłączać jej roszczenie, ponieważ nie można żądać od drugiego spadkobiercy zwrotu wydatków, których siostra faktycznie nie poniosła z własnego majątku.

Osobno należy traktować długi spadkowe, na przykład koszty pogrzebu w zakresie odpowiadającym zwyczajom przyjętym w danym środowisku albo nieopłacone zobowiązania zmarłej. Jeżeli jeden spadkobierca zapłacił taki dług, może domagać się rozliczenia tego wydatku między spadkobiercami stosownie do ich udziałów.

Darowizny a zaliczenie na schedę spadkową

W sprawach spadkowych często pojawia się zasada zaliczania darowizn na schedę spadkową. Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje. Zaliczeniu mogą podlegać darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobierców, czyli na przykład darowizna mieszkania dokonana przez mamę na rzecz jednej córki za życia.

W opisanej sytuacji kierunek darowizny był odwrotny: to córka darowała majątek mamie. Taka darowizna nie jest darowizną od spadkodawcy na rzecz spadkobiercy, więc nie podlega zaliczeniu na schedę spadkową w typowym rozumieniu art. 1039 i następnych Kodeksu cywilnego. Może być natomiast elementem rozmów ugodowych, jeżeli druga strona dobrowolnie uzna, że wymaga to sprawiedliwego wyrównania.

Jak rozwiązać spór między siostrami?

Najbezpieczniejsza kolejność działania jest następująca: ustalić krąg spadkobierców, zebrać dokumenty dotyczące działki, sprzedaży, zakupu domku i wykupu mieszkania, ustalić aktualną wartość składników spadku, a następnie podjąć rozmowy o dziale spadku. Jeżeli porozumienie jest możliwe, dział spadku można przeprowadzić umownie, zwykle u notariusza, gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość.

Jeżeli porozumienia nie ma, pozostaje wniosek do sądu o dział spadku. Sąd może przyznać mieszkanie jednej osobie z obowiązkiem spłaty drugiej, dokonać podziału poszczególnych składników albo w skrajnych przypadkach zarządzić sprzedaż. W tym postępowaniu można też zgłaszać roszczenia z tytułu nakładów, spłaconych długów spadkowych lub innych rozliczeń między spadkobiercami.

Warto też pamiętać, że brak własnych potwierdzeń przelewów nie zawsze zamyka drogę dowodową. Można próbować uzyskać historię rachunku bankowego, potwierdzenia z banku, dokumenty notarialne, odpisy ksiąg wieczystych, umowy sprzedaży, dokumenty z urzędu gminy lub spółdzielni oraz zeznania świadków. Jednak w sprawie o własność albo rozliczenie dużych kwot najważniejsze będą dokumenty.

FAQ

Czy siostra może zabrać całe mieszkanie, bo opiekowała się mamą?

Nie. Opieka nad mamą nie powoduje automatycznego nabycia mieszkania ani zwiększenia udziału w spadku. Siostra może otrzymać mieszkanie w dziale spadku, ale co do zasady z obowiązkiem spłaty drugiego spadkobiercy, chyba że strony uzgodnią inaczej.

Czy darowizna działki dla mamy wraca do darczyńcy po śmierci mamy?

Co do zasady nie. Skuteczna darowizna przenosi własność na obdarowanego. Po śmierci mamy majątek należący do niej wchodzi do spadku i jest dzielony między spadkobierców.

Czy można odliczyć od spadku koszty opieki nad rodzicem?

Można rozliczać konkretne, udowodnione wydatki, jeżeli istnieje do tego podstawa prawna. Trzeba wykazać, kto zapłacił, za co zapłacił, z jakich środków i czy wydatek był związany z usprawiedliwionymi potrzebami rodzica.

Czy świadczenie otrzymywane za opiekę wpływa na roszczenia siostry?

Tak. Jeżeli siostra otrzymywała świadczenie publiczne albo korzystała z pieniędzy mamy, trzeba je uwzględnić przy ocenie, czy faktycznie poniosła własny koszt i w jakiej wysokości.

Co zrobić, gdy spadkobiercy nie mogą się porozumieć?

Należy przeprowadzić stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, a następnie dział spadku. Gdy nie ma zgody, sprawę rozstrzyga sąd, który może przyznać składniki majątku konkretnym osobom i ustalić spłaty.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 888, art. 922, art. 931, art. 1035, art. 1037 oraz art. 1039 i następne - tekst jednolity w ELI.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 128 i art. 140 - tekst jednolity w ELI.