Ustna umowa między rodzeństwem a podział spadku – czy brat może żądać pieniędzy?

Ustna umowa między rodzeństwem – czy ma znaczenie prawne?

W praktyce rodzinnej takie ustalenia są częste, ale z punktu widzenia prawa ich skuteczność jest bardzo ograniczona. Samo porozumienie „po mamie to mieszkanie dla brata, po ojcu to mieszkanie dla mnie” nie przenosi własności, nie zastępuje działu spadku i nie wyłącza prawa do zachowku.

Jeżeli chodzi o majątek po osobie zmarłej, prawa do spadku powstają z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 i art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Następnie udziały spadkobierców wynikają z ustawy albo testamentu, a konkretny podział składników majątku następuje dopiero w drodze umowy działowej albo postanowienia sądu.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku wymaga formy aktu notarialnego – wynika to z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego. Dlatego ustne uzgodnienie, kto przejmie mieszkanie, nie daje jeszcze trwałej ochrony.

W podobnych sytuacjach pomocna bywa także szersza analiza, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty, zwłaszcza gdy między rodzeństwem zaczyna brakować zgody.

Czy brat może żądać pieniędzy z mieszkania należącego do żyjącego ojca?

Co do zasady nie – nie dlatego, że ustna umowa jest ważna, lecz dlatego, że dopóki ojciec żyje, to on decyduje o swoim majątku. Własność daje uprawnienie do rozporządzania rzeczą, co wynika z art. 140 Kodeksu cywilnego. Przyszły spadkobierca nie ma roszczenia o „swój przyszły udział” w konkretnym mieszkaniu należącym do żyjącego rodzica.

Inaczej mówiąc: brat nie może skutecznie żądać już teraz części ceny sprzedaży tylko z tego powodu, że kiedyś po śmierci ojca mógłby dziedziczyć ustawowo. Dopóki nie doszło do śmierci spadkodawcy, nie ma jeszcze spadku po ojcu.

Wyjątkiem byłyby sytuacje, w których brat już jest współwłaścicielem danej nieruchomości albo ma wobec Pana odrębne roszczenie wynikające z innej umowy, pożyczki, nakładów czy rozliczeń. To jednak zależy od konkretnego stanu faktycznego i wymaga analizy dokumentów.

Sprzedaż mieszkania ojca Panu – czy to zamknie sprawę?

Nie zawsze. Jeżeli ojciec sprzeda Panu mieszkanie po cenie rynkowej, a zapłata rzeczywiście nastąpi, to co do zasady będzie to umowa sprzedaży. Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego – art. 158 Kodeksu cywilnego.

Ryzyko pojawia się wtedy, gdy cena zostaje sztucznie zaniżona albo pieniądze wracają do kupującego w sposób wskazujący, że w rzeczywistości miała miejsce darowizna, a nie sprzedaż. W sporze o zachowek sąd bada rzeczywistą treść czynności, nie tylko jej nazwę. Jeżeli więc „sprzedaż” będzie pozorna lub częściowo darmowa, brat po śmierci ojca może próbować wykazywać, że doszło w istocie do darowizny doliczanej do substratu zachowku.

Trzeba też pamiętać, że notariusz pobiera podatek od czynności cywilnoprawnych przy sprzedaży, a urząd skarbowy może weryfikować wartość rynkową nieruchomości na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 6 ust. 2–4 tej ustawy.

Kiedy brat może dochodzić zachowku?

Najważniejsze ryzyko pojawia się nie teraz, ale po śmierci ojca. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli zostali pominięci albo dostali zbyt mało.

„Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).”

Jeżeli więc po śmierci ojca cały majątek przypadnie Panu, a brat nie otrzyma należnej wartości, może żądać zapłaty sumy potrzebnej do pokrycia zachowku – art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Dodatkowo art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że gdy uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy, może skierować roszczenie do osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku. W praktyce oznacza to, że przekazanie mieszkania jednemu dziecku za życia rodzica nie musi zamykać sprawy zachowku.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a gdy dziedziczenie jest ustawowe – z upływem 5 lat od otwarcia spadku, zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można „umówić się”, że brat nie będzie niczego żądał?

Samo ustne przyrzeczenie zwykle nie wystarczy. Jeżeli celem jest realne wyłączenie przyszłych roszczeń, trzeba użyć narzędzi przewidzianych przez prawo.

Najczęściej rozważa się:

Zrzeczenie się dziedziczenia – najskuteczniejsze zabezpieczenie

Podstawą jest art. 1048 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim, a umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

„Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.”

Skutek takiej umowy określa art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego – zrzekający się oraz jego zstępni zostają wyłączeni od dziedziczenia tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, chyba że umówiono się inaczej. Co istotne, w dominującej praktyce i orzecznictwie zrzeczenie się dziedziczenia powoduje także utratę prawa do zachowku, ponieważ osoba taka nie jest traktowana jako ustawowy spadkobierca uprawniony do zachowku.

Umowę można potem uchylić tylko przez nową umowę między tym, kto się zrzekł, a przyszłym spadkodawcą, również w formie aktu notarialnego – art. 1050 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc ojciec chce, aby brat w przyszłości nie żądał ani udziału w spadku, ani zachowku po nim, to właśnie umowa zrzeczenia się dziedziczenia jest rozwiązaniem najbezpieczniejszym. Sama umowa między braćmi bez udziału ojca tego nie załatwi.

Przy porządkowaniu majątku po zmarłym rodzicu warto też sprawdzić temat podziału nieruchomości po śmierci współwłaściciela, bo samo ustalenie „kto bierze mieszkanie” zwykle nie wyczerpuje wszystkich rozliczeń.

Czy można zrobić „wzajemne zrzeczenie” po różnych rodzicach?

Tak, ale trzeba to dobrze ułożyć. Nie zawiera się jednej skutecznej umowy tylko między rodzeństwem. Każde zrzeczenie musi być zawarte z konkretnym przyszłym spadkodawcą. To oznacza, że:

• jeżeli brat ma zrzec się dziedziczenia po ojcu – umowę zawiera brat z ojcem;
• jeżeli Pan miałby zrzec się dziedziczenia po matce – taka umowa była możliwa wyłącznie za życia matki.

Jeżeli matka już nie żyje, nie można dziś zawrzeć umowy o zrzeczenie się dziedziczenia po niej, bo art. 1048 Kodeksu cywilnego dotyczy wyłącznie przyszłego spadkodawcy. Wtedy sytuację po matce porządkuje się przez stwierdzenie nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia, a następnie dział spadku.

Co zrobić praktycznie w opisanej sytuacji?

Najbezpieczniejszy wariant zależy od tego, czy chodzi o majątek po matce, majątek należący obecnie do ojca, oraz czy brat zgodzi się na formalne rozwiązanie.

1. Ustalić stan własności nieruchomości – czy mieszkanie po matce weszło już do spadku, czy zostało przeprowadzone postępowanie spadkowe, czy ojciec i dzieci są współspadkobiercami.
2. Oddzielić dwie sprawy – majątek po zmarłej matce rozlicza się w ramach spadku po niej, natomiast majątek należący do żyjącego ojca pozostaje wyłącznie w jego dyspozycji.
3. Jeżeli ojciec chce przekazać mieszkanie tylko Panu – rozważyć, czy ma to być sprzedaż po cenie rynkowej, darowizna, umowa dożywocia albo testament, z uwzględnieniem skutków dla zachowku.
4. Jeżeli celem jest odcięcie roszczeń brata po ojcu – rozważyć notarialną umowę zrzeczenia się dziedziczenia między bratem a ojcem.
5. Po matce – jeżeli spadek nie został jeszcze formalnie podzielony, przeprowadzić dział spadku, a gdy brak zgody, możliwe jest postępowanie sądowe.

Czego nie warto robić?

Nie warto opierać się wyłącznie na rodzinnych ustaleniach bez dokumentów. Ryzykowne są także:

• sprzedaż nieruchomości za rażąco zaniżoną cenę tylko „na papierze”,
• pozorne umowy mające ukryć darowiznę,
• przekonanie, że testament automatycznie wyłącza zachowek,
• założenie, że rodzeństwo może skutecznie rozporządzić majątkiem żyjącego rodzica między sobą.

Takie działania często kończą się sporem o zachowek albo sporem o ważność i rzeczywisty charakter czynności prawnej.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy ustna umowa o podziale spadku jest ważna?

Nie zastępuje ona działu spadku ani aktu notarialnego. Przy nieruchomości umowny dział spadku wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy brat może już teraz żądać części mieszkania ojca?

Co do zasady nie, ponieważ dopóki ojciec żyje, sam rozporządza swoją własnością na podstawie art. 140 Kodeksu cywilnego. Sam status przyszłego spadkobiercy nie daje prawa do konkretnego lokalu.

Czy testament wystarczy, żeby brat nic nie dostał?

Nie zawsze. Testament może wyłączyć dziedziczenie ustawowe, ale nie eliminuje automatycznie zachowku. Roszczenie o zachowek wynika z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia trzeba zrobić u notariusza?

Tak. Wymaga tego wprost art. 1048 Kodeksu cywilnego. Bez aktu notarialnego taka umowa nie będzie skuteczna.

Czy po śmierci matki można dziś zrzec się dziedziczenia po niej?

Nie. Zrzeczenie z art. 1048 Kodeksu cywilnego można zawrzeć tylko z przyszłym spadkodawcą, a więc za jego życia.

Po jakim czasie przedawnia się zachowek?

Co do zasady po 5 latach – od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku przy dziedziczeniu ustawowym, zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych – ISAP.

3. Art. 991 Kodeksu cywilnego.