Niepełny spis inwentarza po spadku – jak go uzupełnić

Co zrobić, gdy spis inwentarza jest niepełny?

Jeżeli po sporządzeniu spisu inwentarza okaże się, że pominięto dług spadkowy albo składnik majątku, należy dążyć do uzupełnienia spisu inwentarza. Podstawę stanowi art. 638¹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd spadku wydaje postanowienie o uzupełnieniu spisu inwentarza, gdy ujawniono przedmiot należący do spadku, przedmiot zapisów windykacyjnych albo dług spadkowy nieobjęty dotychczasowym spisem.

W praktyce pierwszy krok to ustalenie, czy istnieje sprawa sądowa o sporządzenie spisu, jaki ma sygnaturę i czy komornik przekazał do sądu zawiadomienie oraz sporządzony protokół. Jeżeli dokumenty „zaginęły” w obiegu, warto działać równolegle: wobec komornika i wobec sądu spadku.

Spis inwentarza a wykaz inwentarza – to nie jest to samo

Trzeba uwzględnić aktualny stan prawny. Od 18 października 2015 r. zasadą jest, że brak oświadczenia spadkobiercy w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe wiąże się obecnie nie tylko ze spisem inwentarza, ale także z wykazem inwentarza.

Zgodnie z art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu może złożyć w sądzie albo przed notariuszem wykaz inwentarza. Z kolei spis inwentarza sporządza komornik na podstawie postanowienia sądu albo na wniosek złożony bezpośrednio komornikowi – art. 636¹ i art. 637 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli spadkobierca dopiero rozważa przyjęcie albo odrzucenie spadku, przydatne jest również omówienie spisu inwentarza przed podjęciem decyzji spadkowej.

W sprawach prostych wykaz inwentarza bywa wystarczający. Jeżeli jednak istnieją sporne długi, niepełna dokumentacja albo konflikt z wierzycielami, zwykle bezpieczniejsze jest doprowadzenie do prawidłowego spisu inwentarza, bo jest to urzędowe ustalenie aktywów i pasywów spadku.

Zobacz również:

sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Kto może żądać sporządzenia spisu inwentarza?

Aktualnie zgodnie z art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego o sporządzenie spisu inwentarza może wnioskować ten, kto uprawdopodobni, że jest:

• spadkobiercą,
• uprawnionym do zachowku,
• zapisobiercą windykacyjnym,
• wykonawcą testamentu,
• wierzycielem mającym pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy,
• właściwym urzędem skarbowym.

Sądem właściwym jest sąd spadku, czyli co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce – art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli tej podstawy nie da się ustalić, bierze się pod uwagę miejsce położenia majątku spadkowego lub jego części, a w dalszej kolejności Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie.

Czy wniosek można złożyć bezpośrednio do komornika?

Tak. Zgodnie z art. 636¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek o sporządzenie spisu inwentarza może być złożony także bezpośrednio do komornika, który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku. W takiej sytuacji komornik przystępuje do sporządzenia spisu i zawiadamia sąd spadku – art. 636¹ § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli więc komornik sporządził czynności, pobrał zaliczkę i przygotował protokół, a w sądzie nie ma śladu sprawy, należy zażądać od komornika:

• potwierdzenia wpływu wniosku,
• odpisu protokołu spisu,
• dowodu zawiadomienia sądu spadku,
• informacji, pod jaką datą i do jakiego sądu dokumenty wysłano.

Równocześnie do sądu spadku warto złożyć pismo z żądaniem ustalenia, czy zawiadomienie komornika wpłynęło, a jeżeli nie – z nowym wnioskiem o sporządzenie albo uzupełnienie spisu, załączając kopie wszystkich posiadanych dokumentów.

Kiedy sąd powinien wydać postanowienie o uzupełnieniu spisu?

Jeżeli po sporządzeniu spisu ujawniono nowy dług lub składnik majątku, sąd spadku powinien wydać postanowienie o uzupełnieniu spisu na podstawie art. 638¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Następnie komornik dokonuje uzupełnienia.

W piśmie do sądu należy precyzyjnie wskazać:

• jakiego spadkodawcy dotyczy sprawa,
• czy istnieje wcześniejszy spis i kiedy został sporządzony,
• jakie składniki albo długi pominięto,
• na jakiej podstawie wiadomo o ich istnieniu,
• wniosek o wydanie postanowienia o uzupełnieniu spisu inwentarza.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające pominięty dług, np. umowę, wezwanie do zapłaty, tytuł wykonawczy, korespondencję od wierzyciela, historię rozliczeń albo dokumenty podatkowe. Jeżeli chodzi o nieruchomość lub inny składnik majątku – przydatne będą numery ksiąg wieczystych, wypisy z rejestrów, umowy czy decyzje.

Jakie znaczenie ma spis inwentarza dla odpowiedzialności za długi?

Podstawowe zasady wynikają z art. 1031 § 2 oraz art. 1031² Kodeksu cywilnego. Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Jednocześnie art. 1031² § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje istotny wyjątek: jeżeli spadkobierca podstępnie pominął w wykazie lub spisie przedmioty należące do spadku albo przedmioty zapisów windykacyjnych, bądź podstępnie uwzględnił nieistniejące długi, traci ochronę wynikającą z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Dlatego przy każdym wniosku o uzupełnienie trzeba działać starannie i możliwie szybko po ujawnieniu braków.

W zakresie spłacania długów znaczenie ma nadal art. 1032 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca spłacił niektóre długi, nie wiedząc o innych, jego odpowiedzialność wobec nieujawnionych wierzycieli jest ograniczona do różnicy między wartością stanu czynnego spadku a już spełnionymi świadczeniami. Jeżeli jednak wiedział o innych długach, a mimo to spłacał wybiórczo tylko część wierzycieli, może odpowiadać szerzej, według zasad z art. 1032 § 2 Kodeksu cywilnego.

Co praktycznie zrobić w opisanej sytuacji?

W stanie faktycznym podobnym do opisanego najrozsądniej wykonać następujące działania:

1. Wystąpić do komornika o pisemne potwierdzenie, kiedy wpłynął wniosek, jakie czynności wykonano, kiedy sporządzono spis oraz kiedy i do jakiego sądu wysłano zawiadomienie wraz z dokumentami.
2. Złożyć do sądu spadku pismo o ustalenie biegu sprawy, wskazując, że komornik sporządził spis, ale w sądzie brak akt lub brak dalszych czynności.
3. Wnieść formalny wniosek o uzupełnienie spisu inwentarza na podstawie art. 638¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli wiadomo już, jakie długi pominięto.
4. Dołączyć dowody: kopię protokołu spisu, dowód uiszczenia zaliczki komorniczej, kopię wcześniejszego wniosku, potwierdzenia nadania, dokumenty dotyczące pominiętych długów.
5. Nie spłacać wybiórczo długów, jeżeli wiadomo o istnieniu kilku wierzycieli i stan czynny spadku może nie wystarczyć na pełne zaspokojenie wszystkich.

Jeżeli nie da się ustalić, czy wcześniejszy wniosek wywołał skutki procesowe, w praktyce często składa się ponowny wniosek do sądu spadku, opisując dotychczasowy przebieg sprawy i załączając komplet dokumentów. To bezpieczniejsze niż bierne oczekiwanie.

Zobacz również:

uregulowanie sytuacji prawnej nieruchomości po zmarłym ojcu

Czy brak postanowienia sądu przekreśla ochronę spadkobiercy?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego i od tego, czy istnieje prawidłowo sporządzony wykaz inwentarza albo skutecznie wszczęta procedura spisu. Nie można dziś automatycznie przyjąć, że ochrona spadkobiercy zależy wyłącznie od samego spisu inwentarza, jak bywało to ujmowane w starszych opracowaniach. Po nowelizacjach prawa spadkowego ograniczenie odpowiedzialności wynika już z samego przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, ale dla ustalenia granic tej odpowiedzialności duże znaczenie dowodowe mają wykaz lub spis.

Jeżeli jednak komornik sporządzał spis, a dokumenty nie zostały prawidłowo przekazane do sądu lub sprawa nie została sformalizowana, trzeba jak najszybciej usunąć ten brak. W sporze z wierzycielem brak kompletnych akt może istotnie utrudnić wykazanie wartości stanu czynnego spadku i kolejności spłat.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce wygląda uzupełnianie spisu inwentarza i jakie błędy najczęściej wydłużają sprawę.

FAQ

Czy po latach można uzupełnić spis inwentarza?

Tak, jeżeli ujawni się pominięty dług albo składnik majątku. Wniosek składa się do sądu spadku, powołując art. 638¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy zawsze trzeba robić spis inwentarza u komornika?

Nie zawsze. Po obecnych zmianach prawa możliwy jest także wykaz inwentarza składany w sądzie lub u notariusza. Spis komorniczy jest jednak bezpieczniejszy przy sporach, niepewnych długach albo większym majątku.

Czy wierzyciel może żądać sporządzenia spisu?

Tak. Musi jednak uprawdopodobnić swoje uprawnienie i dysponować pisemnym dowodem należności przeciwko spadkodawcy – art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy brak jednego długu w spisie oznacza nieważność całego spisu?

Nie mówi się tu o „nieważności” w prostym sensie. Co do zasady brakujący dług powinien być objęty uzupełnieniem spisu. Skutki prawne zależą od tego, czy spadkobierca działał rzetelnie, czy wiedział o długu oraz czy istnieje wykaz lub spis pozwalający ustalić stan czynny spadku.

Czy można równolegle złożyć skargę na przewlekłość?

Tak, ale dopiero gdy rzeczywiście występuje przewlekłość postępowania sądowego w rozumieniu ustawy z 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Najpierw warto ustalić, czy sprawa w ogóle została prawidłowo zarejestrowana.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015 § 2, art. 1031 § 2, art. 1031¹, art. 1031², art. 1032.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628, art. 636¹, art. 637, art. 638¹.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2007 r., sygn. III CZP 149/06 – w zakresie legitymacji do żądania sporządzenia spisu przez osobę uprawdopodobniającą uprawnienie do zachowku.
• Ustawa z 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.