Kredyt a choroba psychiczna i przedawnienie roszczeń

Ocena sprawy: dwie odrębne kwestie

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwa problemy:

• ważność samej umowy kredytu – czyli to, czy była skutecznie zawarta,
• przedawnienie roszczeń – czyli czy wierzyciel może jeszcze skutecznie dochodzić zapłaty.

To są dwa niezależne kierunki obrony. Nawet jeżeli nie uda się wykazać nieważności umowy, nadal możliwe może być podniesienie zarzutu przedawnienia albo obrona przed nieprawidłowo naliczonym zadłużeniem.

Czy kredyt jest nieważny z powodu choroby psychicznej?

Podstawą jest art. 82 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis wprost wymienia w szczególności chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy albo inne, nawet przemijające, zaburzenie czynności psychicznych.

Najważniejsze jest to, że liczy się stan z chwili podpisania umowy, a nie samo późniejsze rozpoznanie choroby czy pobyt w szpitalu. Sam fakt, że po miesiącu doszło do hospitalizacji psychiatrycznej, może być ważnym dowodem pośrednim, ale nie przesądza jeszcze automatycznie, że umowa była nieważna.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, zwykle kluczowe znaczenie ma:

• dokumentacja medyczna z okresu przed zawarciem umowy i bezpośrednio po niej,
• historia leczenia psychiatrycznego,
• zeznania bliskich lub innych osób znających Pana stan,
• opinia biegłego psychiatry, a niekiedy także psychologa.

Jeżeli biegły stwierdzi, że w dniu podpisania umowy występował stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji, sąd może uznać umowę za nieważną na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego.

Co daje stwierdzenie nieważności umowy?

Jeżeli umowa okaże się nieważna, co do zasady każda ze stron powinna zwrócić to, co otrzymała. Wynika to z przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności z art. 405 i art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to, że bank może żądać zwrotu faktycznie wypłaconego kapitału, ale niekoniecznie wszystkich świadczeń naliczonych tak, jak przy ważnej umowie, np. pełnych odsetek umownych, prowizji czy kosztów wynikających wyłącznie z nieważnej umowy.

Tu jednak bardzo dużo zależy od konkretnego stanu faktycznego: treści umowy, tego, jaka kwota została realnie wypłacona, czy i ile spłacono oraz jakie dokładnie roszczenia zgłasza obecny wierzyciel.

Zobacz również:

pełnomocnictwo i działanie w imieniu osoby chorej

Przedawnienie roszczeń z kredytu – jaki termin obowiązuje obecnie?

Podstawowy przepis to art. 118 Kodeksu cywilnego. Obecnie termin przedawnienia wynosi co do zasady 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata.

Roszczenia banku z umowy kredytu są co do zasady związane z prowadzeniem działalności gospodarczej banku, dlatego najczęściej stosuje się 3-letni termin przedawnienia. Trzeba jednak pamiętać, że po nowelizacji przepisów liczenie terminu i jego koniec podlegają regułom przejściowym, a terminów nie można liczyć mechanicznie bez ustalenia, kiedy konkretne roszczenie stało się wymagalne.

Zgodnie z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Jak liczyć przedawnienie przy kredycie ratalnym?

Jeżeli kredyt był spłacany w ratach, to co do zasady każda rata przedawnia się osobno od dnia jej wymagalności. Oznacza to, że rata płatna np. 10 maja 2012 r. ma własny termin przedawnienia, niezależny od rat późniejszych.

Inaczej wygląda sytuacja po skutecznym wypowiedzeniu umowy przez bank. Wtedy cała niespłacona część kredytu może stać się wymagalna po upływie okresu wypowiedzenia i od tej daty biegnie termin przedawnienia dla pozostałej kwoty.

Dlatego w praktyce trzeba ustalić:

• harmonogram spłat,
• daty zapłaty lub braku zapłaty poszczególnych rat,
• czy i kiedy bank wypowiedział umowę,
• czy wypowiedzenie było skuteczne,
• czy później doszło do cesji wierzytelności, ugody, uznania długu albo postępowania sądowego.

Czy bank może wypowiedzieć umowę kredytu?

Tak. Kwestie te reguluje przede wszystkim art. 75 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, zgodnie z którym w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu albo w razie utraty zdolności kredytowej bank może obniżyć kwotę przyznanego kredytu albo wypowiedzieć umowę kredytu.

Dodatkowo bardzo istotny jest art. 75c ust. 1–5 Prawa bankowego. Przed wypowiedzeniem umowy bank powinien wezwać kredytobiorcę do dokonania spłaty, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni roboczych, oraz poinformować o możliwości złożenia wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Niespełnienie tych wymogów może mieć znaczenie przy ocenie skuteczności wypowiedzenia.

To ważne, bo jeżeli wypowiedzenie było wadliwe, wierzyciel może mieć problem z wykazaniem, od kiedy cała kwota stała się wymagalna.

Co przerywa bieg przedawnienia?

Zasady te reguluje art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego. Bieg przedawnienia przerywa się przez:

• każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw albo egzekwowania roszczeń danego rodzaju, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia,
• uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje,
• wszczęcie mediacji.

Po każdym przerwaniu biegnie ono na nowo – art. 124 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przerwanie może nastąpić np. przez:

• wniesienie pozwu,
• złożenie wniosku egzekucyjnego na podstawie tytułu wykonawczego,
• zawarcie ugody, jeżeli z jej treści wynika uznanie długu,
• częściową spłatę, jeśli w danych okolicznościach oznacza uznanie roszczenia.

Samo pismo od firmy windykacyjnej, monit, SMS czy telefon nie przerywa biegu przedawnienia.

Czy sąd bada przedawnienie samodzielnie?

Tak, ale tylko w określonych sprawach. Zgodnie z art. 117 § 2(1) Kodeksu cywilnego, po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. W sprawach przeciwko konsumentowi sąd bierze przedawnienie pod uwagę z urzędu.

To istotna zmiana względem starszej praktyki. Nie oznacza jednak, że można ignorować sądowe pisma. Jeżeli przyjdzie pozew albo nakaz zapłaty, trzeba zareagować w terminie, bo w przeciwnym razie łatwo przeoczyć inne zarzuty, np. co do wysokości długu, skuteczności wypowiedzenia czy legitymacji funduszu sekurytyzacyjnego.

Jeżeli został wydany nakaz zapłaty, termin na wniesienie sprzeciwu albo zarzutów wynosi co do zasady 2 tygodnie od doręczenia – zależnie od trybu, zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności art. 480(2) i nast. albo art. 491 i nast.

Zobacz również:

przedawnienie roszczeń cywilnych w praktyce

Czego można się spodziewać po latach ciszy?

Brak bieżących pism nie oznacza, że sprawa definitywnie zniknęła. Możliwe są m.in.:

• sprzedaż wierzytelności do funduszu sekurytyzacyjnego lub innego wierzyciela,
• pozew o zapłatę po latach,
• próba zawarcia ugody,
• egzekucja komornicza, jeżeli wcześniej zapadł prawomocny wyrok lub nakaz zapłaty, o którym dłużnik nie wiedział, np. z powodu nieaktualnego adresu.

Dlatego warto sprawdzić, czy:

• nie toczyła się sprawa sądowa,
• nie wydano nakazu zapłaty,
• nie ma wpisów w rejestrach dłużników,
• zachowała się umowa, harmonogram, wezwania i wypowiedzenie.

Jakie dokumenty warto zgromadzić?

Przed oceną sprawy najlepiej zebrać:

• umowę kredytu i regulamin,
• harmonogram spłat,
• wezwania do zapłaty i wypowiedzenie umowy,
• pisma od banku, funduszu lub firmy windykacyjnej,
• dokumentację medyczną z okresu zawarcia umowy,
• ewentualne dowody wpłat, ugód i korespondencji.

Jeżeli dokumentów nie ma, można próbować wystąpić do banku o kopie dokumentacji dotyczącej umowy i historii zadłużenia.

Tabela: najczęstsze scenariusze i ich skutki

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Proszę odtworzyć dokumenty: umowę, harmonogram, wypowiedzenie, korespondencję.
2. Proszę zabezpieczyć pełną dokumentację medyczną z okresu zawarcia umowy.
3. Proszę ustalić, czy były sprawy sądowe lub komornicze.
4. Proszę nie podpisywać ugody i nie uznawać długu bez analizy, bo może to wywołać skutki dla przedawnienia.
5. Jeżeli przyjdzie pozew lub nakaz zapłaty, trzeba odpowiedzieć w terminie.

FAQ

Czy późniejsze stwierdzenie niepoczytalności automatycznie unieważnia kredyt?

Nie. Trzeba wykazać, że już w chwili podpisania umowy istniał stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji w rozumieniu art. 82 Kodeksu cywilnego.

Czy firma windykacyjna może dochodzić starego kredytu?

Tak, może próbować. Ale musi wykazać istnienie i wysokość długu, skuteczne nabycie wierzytelności oraz to, że roszczenie nie jest przedawnione albo że doszło do przerwania biegu przedawnienia.

Czy wezwanie do zapłaty przerywa przedawnienie?

Nie. Samo wezwanie od banku lub windykacji co do zasady nie przerywa biegu przedawnienia. Skutki takie wywołują zdarzenia wskazane w art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy przedawnienie sąd uwzględni sam?

Jeżeli pozwanym jest konsument, sąd co do zasady bada przedawnienie z urzędu na podstawie art. 117 § 2(1) Kodeksu cywilnego. Mimo to nie wolno ignorować pozwu ani nakazu zapłaty.

Czy częściowa spłata może zaszkodzić?

Może. W konkretnych okolicznościach częściowa wpłata może zostać potraktowana jako uznanie roszczenia, co może przerwać bieg przedawnienia. Dlatego przed wpłatą warto ocenić skutki prawne.

Źródła

• Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 82, art. 117 § 2(1), art. 118, art. 120 § 1, art. 123 § 1, art. 124 § 1, art. 405, art. 410 § 1 i § 2.
• Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 75 ust. 1 oraz art. 75c ust. 1–5.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o nakazie zapłaty i środkach zaskarżenia.