Pełnomocnictwo dla chorego rodzica a urlop opiekuńczy i obowiązki w pracy

Pełnomocnictwo czy opiekun prawny dla chorego rodzica?

Jeżeli rodzic jest przytomny, rozumie znaczenie swoich działań i może samodzielnie podejmować decyzje, właściwym rozwiązaniem jest zwykle pełnomocnictwo. Wynika to z art. 95 § 1 i § 2 oraz art. 98-109 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Pełnomocnik działa w imieniu mocodawcy i w granicach udzielonego umocowania, a skutki prawne jego czynności dotyczą bezpośrednio mocodawcy.

Natomiast opiekun prawny osoby dorosłej nie jest ustanawiany tylko dlatego, że dana osoba jest chora somatycznie, ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności albo rentę z tytułu niezdolności do pracy. Przy osobie pełnoletniej opieka prawna jest następstwem ubezwłasnowolnienia całkowitego, co wynika z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 175 w zw. z art. 13 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli potrzebna jest jedynie pomoc w prowadzeniu spraw, a nie całkowite zastąpienie w podejmowaniu decyzji, sąd może orzec ubezwłasnowolnienie częściowe. Wtedy ustanawia się kuratora, a nie opiekuna prawnego - art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że przy chorobie nowotworowej, ograniczonej sprawności ruchowej czy zmęczeniu leczeniem samo pełnomocnictwo jest najczęściej wystarczające, o ile rodzic zachowuje zdolność do świadomego podejmowania decyzji.

Jaki rodzaj pełnomocnictwa wybrać?

Zakres pełnomocnictwa trzeba dopasować do spraw, które mają być załatwiane. Kodeks cywilny rozróżnia przede wszystkim:

Do spraw urzędowych związanych z chorobą rodzica najczęściej najlepiej sprawdza się pełnomocnictwo rodzajowe albo kilka odrębnych pełnomocnictw dla różnych instytucji. Część urzędów i banków ma własne formularze, więc samo „uniwersalne” pełnomocnictwo nie zawsze wystarczy w praktyce.

Trzeba też pamiętać o formie. Zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie. Przykładowo, jeżeli pełnomocnik miałby sprzedać nieruchomość należącą do ojca, konieczne będzie pełnomocnictwo w formie aktu notarialnego.

W sprawach medycznych sytuacja jest bardziej złożona, bo samo pełnomocnictwo cywilne nie zastępuje automatycznie zgody pacjenta na świadczenia zdrowotne. Zakres praw rodziny i osób bliskich wobec dokumentacji medycznej oraz informacji o stanie zdrowia wynika przede wszystkim z art. 9 ust. 3 i 4, art. 26 ust. 1 i 2 oraz art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Warto więc zadbać osobno o upoważnienie do informacji medycznej i do dokumentacji.

Czy pełnomocnik to prawie to samo co opiekun osoby chorej?

Nie. To są dwie różne role.

Pełnomocnik działa w sferze prawnej - składa wnioski, odbiera decyzje, podpisuje pisma lub zawiera umowy w granicach umocowania. Podstawą są art. 95-109 Kodeksu cywilnego.

Opieka faktyczna nad osobą chorą polega natomiast na pomocy w codziennym funkcjonowaniu: transporcie, higienie, podawaniu leków, kontakcie z lekarzem czy organizacji leczenia. Tego nie tworzy samo pełnomocnictwo.

Tak samo bycie córką, synem albo pełnomocnikiem nie oznacza automatycznie prawnego obowiązku osobistego zajmowania się rodzicem przez całą dobę. Zakres obowiązków rodzinnych zależy od konkretnej sytuacji, a w sprawach medycznych i opiekuńczych znaczenie mają także przepisy ustawy o pomocy społecznej, ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o prawach pacjenta.

Czy pełnomocnictwo chroni przed wyjazdem służbowym lub wycieczką szkolną?

Co do zasady nie. Sam fakt posiadania pełnomocnictwa dla ojca nie daje pracownikowi szczególnej ochrony przed poleceniami pracodawcy. Pełnomocnictwo nie jest instytucją prawa pracy i nie tworzy automatycznie prawa do odmowy wykonania polecenia służbowego.

W przypadku nauczyciela trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela oraz Kodeksu pracy stosowanego odpowiednio w sprawach nieuregulowanych, zgodnie z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela. Ocena, czy polecenie udziału w kilkudniowej wycieczce mieści się w zakresie obowiązków, może zależeć od organizacji pracy szkoły, zakresu czynności i regulaminów obowiązujących u pracodawcy.

Inaczej wygląda sytuacja rodzica dziecka do lat 8. Zgodnie z art. 178 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 8. roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie przerywanego czasu pracy ani delegować poza stałe miejsce pracy. Jeżeli wyjazd na wycieczkę miałby charakter delegowania poza stałe miejsce pracy, ten przepis może mieć znaczenie praktyczne.

To jednak zawsze wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego: jak określono miejsce pracy, czy wyjazd jest incydentalny, czy mieści się w zwykłych obowiązkach nauczyciela oraz jak szkoła organizuje takie wyjazdy.

Kiedy można skorzystać z opieki nad chorym rodzicem w pracy?

Najczęściej w praktyce wchodzą w grę trzy rozwiązania: zasiłek opiekuńczy, urlop opiekuńczy i - w ograniczonym zakresie - zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej.

Zasiłek opiekuńczy na chorego rodzica

Zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny - art. 32 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, zasiłek opiekuńczy na opiekę nad chorym członkiem rodziny przysługuje łącznie nie dłużej niż przez 14 dni w roku kalendarzowym. Do członków rodziny zalicza się między innymi rodziców - art. 32 ust. 2 pkt 2 tej ustawy.

Ważne jest też ograniczenie z art. 34 tej ustawy: zasiłek opiekuńczy przysługuje tylko wtedy, gdy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, którzy mogą zapewnić opiekę choremu. Tego warunku nie stosuje się tylko do opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat, więc przy opiece nad ojcem ma on znaczenie.

Oznacza to, że jeżeli z ojcem mieszka i realnie może się nim zająć inna dorosła osoba, ZUS może odmówić prawa do zasiłku opiekuńczego. Samo formalne pokrewieństwo nie wystarcza - liczy się możliwość faktycznego zapewnienia opieki.

Podstawą jest zaświadczenie lekarskie o konieczności sprawowania opieki oraz dokumenty wymagane przez ZUS i pracodawcę. Obecnie obsługa odbywa się głównie elektronicznie, ale pracownik nadal musi prawidłowo zgłosić nieobecność i złożyć wymagane oświadczenia.

Urlop opiekuńczy - 5 dni bez wynagrodzenia

Drugim rozwiązaniem jest urlop opiekuńczy przewidziany w art. 173¹ § 1 Kodeksu pracy. Pracownik ma prawo do 5 dni urlopu opiekuńczego w roku kalendarzowym w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny, w tym ojcu lub matce, jeżeli wymaga ona opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych.

Zgodnie z art. 173¹ § 3 Kodeksu pracy, urlopu udziela się na wniosek złożony w postaci papierowej lub elektronicznej nie później niż 1 dzień przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu. We wniosku wskazuje się imię i nazwisko osoby wymagającej opieki lub wsparcia, przyczynę konieczności zapewnienia opieki lub wsparcia oraz stopień pokrewieństwa - art. 173¹ § 4 Kodeksu pracy.

Ten urlop jest bezpłatny - za czas jego trwania nie przysługuje wynagrodzenie, co wynika z art. 173¹ § 2 Kodeksu pracy. Zaletą jest to, że nie trzeba uzyskiwać zwolnienia lekarskiego.

Zwolnienie z powodu siły wyższej

Na podstawie art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika. Za czas tego zwolnienia pracownik zachowuje prawo do połowy wynagrodzenia - art. 148¹ § 2 Kodeksu pracy.

To rozwiązanie przydaje się raczej nagle, np. gdy trzeba pilnie pojechać do szpitala, a nie do dłuższej opieki nad rodzicem.

Czy warto składać wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Nie należy traktować ubezwłasnowolnienia jako „wygodniejszej” wersji pełnomocnictwa. To daleko idąca ingerencja w sferę praw osoby dorosłej.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Z kolei według art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z tych samych przyczyn, jeżeli potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Sama choroba nowotworowa, osłabienie, niepełnosprawność ruchowa czy renta z KRUS nie są wystarczającą podstawą do ubezwłasnowolnienia. Jeżeli ojciec rozumie znaczenie czynności prawnych i komunikuje decyzje, bezpieczniej i proporcjonalniej jest pozostać przy pełnomocnictwie.

Jak przygotować pełnomocnictwo w praktyce?

W dokumencie warto wskazać:

• dane mocodawcy i pełnomocnika,
• dokładny zakres umocowania, np. KRUS, bank, urząd gminy, odbiór decyzji, składanie wniosków,
• czy pełnomocnik może ustanawiać dalszych pełnomocników - art. 106 Kodeksu cywilnego,
• datę i podpis mocodawcy,
• formę szczególną, jeżeli wymaga tego dana czynność - art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego.

Warto też równolegle uporządkować dokumenty medyczne i upoważnienia pacjenta do informacji o stanie zdrowia oraz dokumentacji. Gdy istnieją wątpliwości co do stanu świadomości rodzica po udarze, demencji lub innym schorzeniu neurologicznym, pomocne bywa także zaświadczenie lekarskie potwierdzające możliwość świadomego działania.

FAQ

Czy znaczny stopień niepełnosprawności oznacza brak zdolności do czynności prawnych?

Nie. Orzeczenie o niepełnosprawności nie pozbawia automatycznie zdolności do czynności prawnych. Ograniczenie tej zdolności może wynikać dopiero z orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu - art. 12, art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy pełnomocnictwo pozwala decydować o leczeniu rodzica?

Nie zawsze. W sprawach medycznych istotne są odrębne upoważnienia pacjenta do informacji i dokumentacji medycznej na podstawie art. 9 oraz art. 26-27 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zakres działania zależy od treści upoważnienia i stanu pacjenta.

Czy pracodawca musi zgodzić się na urlop opiekuńczy?

Jeżeli pracownik spełnia warunki z art. 173¹ Kodeksu pracy i złoży wniosek najpóźniej 1 dzień wcześniej, co do zasady korzysta z ustawowego uprawnienia. W praktyce spory dotyczą zwykle tego, czy wniosek został prawidłowo złożony i czy wskazano poważne względy medyczne.

Czy zasiłek opiekuńczy na ojca przysługuje zawsze?

Nie. Przy opiece nad chorym rodzicem trzeba spełnić warunki z art. 32-34 ustawy zasiłkowej, w tym brak innego domownika, który mógłby zapewnić opiekę. Limit wynosi 14 dni w roku kalendarzowym.

Czy rodzic może odwołać pełnomocnictwo?

Tak. Zgodnie z art. 101 § 1 Kodeksu cywilnego pełnomocnictwo może być w każdym czasie odwołane, chyba że mocodawca zrzekł się odwołania z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji, jeżeli ojciec pozostaje świadomy i w pełni zdolny do czynności prawnych, zwykle najlepszym rozwiązaniem jest dobrze przygotowane pełnomocnictwo, ewentualnie uzupełnione o upoważnienia medyczne. Nie ma podstaw, aby tylko z powodu choroby nowotworowej czy znacznej niepełnosprawności ustanawiać opiekuna prawnego.

Z punktu widzenia pracy pełnomocnictwo nie daje samo przez się ochrony przed poleceniami służbowymi. W razie realnej potrzeby opieki nad rodzicem należy analizować przede wszystkim przepisy o zasiłku opiekuńczym, urlopie opiekuńczym oraz - w pilnych sytuacjach - zwolnieniu z powodu siły wyższej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
4. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - Dz.U. 1999 nr 60 poz. 636
5. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta - Dz.U. 2009 nr 52 poz. 417
6. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19