Wypis ze szpitala psychiatrycznego a obowiązki rodziny

Kiedy szpital psychiatryczny może wypisać pacjenta?

Podstawową ustawą jest ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Zgodnie z art. 22 tej ustawy osoba z zaburzeniami psychicznymi może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego za jej pisemną zgodą, a w przypadkach przewidzianych ustawą także bez zgody. Sam fakt przyjęcia nie oznacza jednak, że pobyt musi trwać określoną z góry liczbę tygodni czy miesięcy.

O dalszej hospitalizacji decyduje aktualny stan zdrowia pacjenta i wskazania medyczne. Jeżeli lekarz uznaje, że leczenie stacjonarne nie jest już konieczne albo że konieczne jest leczenie w innym oddziale z powodu schorzeń somatycznych, może podjąć decyzję o wypisie lub przekazaniu chorego do innej placówki. Taka decyzja musi jednak być zgodna z aktualną wiedzą medyczną i podjęta z należytą starannością, czego wymaga art. 4 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Jednocześnie zgodnie z art. 30 tej samej ustawy lekarz ma obowiązek udzielić pomocy, gdy zwłoka mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała albo ciężkiego rozstroju zdrowia. Jeżeli więc stan psychiczny pacjenta realnie uniemożliwia leczenie somatyczne lub powoduje wysokie ryzyko samobójcze, decyzja o wypisie wymaga szczególnie ostrożnej oceny.

Czy lekarz może zakończyć leczenie psychiatryczne z powodu chorób somatycznych?

Tak, ale nie w sposób dowolny i nie tylko dlatego, że „ważniejsze” są inne choroby. Pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Z kolei art. 9 ust. 2 tej ustawy przyznaje pacjentowi prawo do przystępnej informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania oraz wynikach leczenia.

W praktyce szpital powinien ocenić, czy:

• stan psychiczny pacjenta pozwala na skuteczne leczenie somatyczne poza oddziałem psychiatrycznym,
• potrzebne jest równoległe leczenie psychiatryczne i internistyczne,
• pacjent powinien zostać przekazany do innego oddziału lub szpitala, zamiast po prostu wypisany do domu,
• po wypisie istnieje realna możliwość kontynuacji leczenia ambulatoryjnego i wsparcia środowiskowego.

Jeżeli brat nie odżywia się, zgłasza myśli samobójcze, nie współpracuje terapeutycznie albo przez zaburzenia psychiczne nie jest w stanie rozumieć zaleceń medycznych, to są to okoliczności bardzo istotne przy ocenie bezpieczeństwa wypisu. Nie można jednak z góry założyć, że szpital ma obowiązek prowadzić wielomiesięczne leczenie tylko dlatego, że wcześniej podobny czas był potrzebny. Każdy przypadek zależy od bieżącego stanu faktycznego i dokumentacji medycznej.

Czy pacjent nadal zagrażający sobie lub innym może zostać wypisany?

Co do zasady nie powinno dochodzić do wypisu, jeżeli nadal istnieją ustawowe przesłanki pobytu psychiatrycznego bez zgody. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Z kolei art. 24 ust. 1 tej ustawy pozwala przyjąć bez zgody osobę, której zachowanie wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, gdy zachodzą wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie. Jest to tryb obserwacyjny.

Jeżeli więc po kilku dniach hospitalizacji te przesłanki nadal istnieją, rodzina ma prawo pytać, na jakiej podstawie lekarz uznaje wypis za bezpieczny. W sprawach dotyczących osoby agresywna lub stwarzającej realne zagrożenie szczególnie ważna jest dokładna dokumentacja zachowań, wypowiedzi i wcześniejszych incydentów.

Jeżeli hospitalizacja nastąpiła bez zgody, kierownik szpitala ma obowiązki wobec sądu opiekuńczego. Zawiadomienie sądu i dalsza kontrola legalności pobytu wynikają z art. 23 ust. 4 i następnych oraz art. 24 ust. 4 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. W praktyce warto ustalić, czy sprawa została skierowana do sądu i na jakim etapie się znajduje.

Czy rodzina musi odebrać chorego ze szpitala?

Co do zasady nie. Polski system prawny nie nakłada na rodzeństwo ogólnego obowiązku osobistego odbioru dorosłego pacjenta ze szpitala psychiatrycznego. Taki obowiązek mógłby wynikać dopiero ze szczególnej roli prawnej, np. gdy dana osoba jest opiekunem prawnym albo kuratorem i zakres jej obowiązków obejmuje pieczę nad osobą chorego. Sam fakt bycia bratem nie tworzy automatycznie obowiązku przejęcia pacjenta ze szpitala.

Warto też odróżnić dwie kwestie:

Jeżeli pacjent nie ma zapewnionych bezpiecznych warunków bytowych, nie jest samodzielny albo wymaga opieki długoterminowej, problemem nie jest „odbiór ze szpitala”, lecz zorganizowanie dalszego wsparcia. W zależności od sytuacji może chodzić o opiekę środowiskową, pomoc społeczną, dom pomocy społecznej, zakład opiekuńczo-leczniczy albo działania w kierunku ubezwłasnowolnienia i ustanowienia opiekuna. Gdy rodzina łączy opiekę nad chorym z zatrudnieniem, pomocne bywają też rozwiązania pracownicze związane z opieka nad bliskim.

Jak reagować na planowany, zbyt wczesny wypis?

Najlepiej działać od razu i pisemnie. W praktyce warto:

1. Zażądać rozmowy z lekarzem prowadzącym lub ordynatorem i poprosić o konkretne uzasadnienie wypisu: jakie objawy ustąpiły, jakie ryzyka oceniono, jakie leczenie ma być kontynuowane po wypisie.
2. Złożyć pisemne stanowisko do ordynatora i dyrekcji szpitala, opisując fakty: myśli samobójcze, brak przyjmowania pokarmów, brak współpracy w leczeniu, wcześniejsze nawroty po zbyt krótkim pobycie, zagrożenie dla sąsiadów lub samego pacjenta.
3. Wnieść o odnotowanie zastrzeżeń w dokumentacji medycznej oraz o przekazanie informacji, jaki jest plan dalszego leczenia i kto ma zapewnić kontynuację świadczeń.
4. Skontaktować się z Rzecznikiem Praw Pacjenta — na podstawie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta Rzecznik może podjąć postępowanie wyjaśniające w sprawie naruszenia praw pacjenta.
5. Rozważyć zawiadomienie sądu opiekuńczego, jeżeli pacjent nie radzi sobie sam, nie rozumie swojego położenia albo potrzebne są trwałe decyzje dotyczące opieki.

W piśmie nie warto ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że „pacjent nie jest wyleczony”. Lepiej opisać konkretne ryzyka: próbę samobójczą, odmawianie jedzenia, urojenia, brak orientacji, niestosowanie leków, zalewanie sąsiadów, brak zdolności do organizowania leczenia somatycznego, brak osoby mogącej stale czuwać nad chorym.

Czy można „wymusić” leczenie na szpitalu?

Nie ma prostego środka prawnego, który pozwala rodzinie nakazać lekarzowi określoną metodę leczenia albo konkretną długość hospitalizacji. Można natomiast domagać się, aby decyzje były zgodne z prawem, udokumentowane i oparte na aktualnej wiedzy medycznej.

Jeżeli pojawia się podejrzenie naruszenia praw pacjenta, możliwe są w szczególności:

• interwencja u kierownika oddziału lub dyrektora szpitala,
• wniosek o udostępnienie dokumentacji medycznej na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta — z zachowaniem zasad dostępu dla osoby upoważnionej, przedstawiciela ustawowego albo po śmierci pacjenta dla osób wskazanych w ustawie,
• skarga do Rzecznika Praw Pacjenta,
• w określonych sytuacjach zawiadomienie prokuratury, jeżeli doszło do narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, o którym mowa w art. 160 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.

Trzeba jednak zachować ostrożność: samo niezadowolenie z decyzji o wypisie nie oznacza automatycznie popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność karna wymaga wykazania konkretnych przesłanek, w tym realnego i bezpośredniego niebezpieczeństwa.

Co z ubezwłasnowolnieniem i opieką nad chorym?

Sama choroba afektywna dwubiegunowa nie wyklucza ani nie przesądza o ubezwłasnowolnieniu. Zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Natomiast art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe dla osoby pełnoletniej, która potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Nie każda osoba chorująca psychicznie spełnia te przesłanki. Jeżeli jednak brat trwale nie jest w stanie rozsądnie prowadzić swoich spraw, nie leczy się, naraża siebie lub innych i nie rozumie konsekwencji swoich działań, warto rozważyć konsultację w sprawie złożenia wniosku do sądu okręgowego. To jednak odrębna procedura niż sam spór o wypis ze szpitala.

FAQ

Czy brat ma obowiązek odebrać chorego ze szpitala psychiatrycznego?

Nie ma ogólnego przepisu, który nakładałby taki obowiązek tylko dlatego, że jest rodzeństwem pacjenta. Inaczej może być, gdy dana osoba jest opiekunem prawnym albo ma szczególne obowiązki wynikające z orzeczenia sądu.

Czy mogę sprzeciwić się wypisowi?

Tak, możesz złożyć pisemne zastrzeżenia do lekarza prowadzącego, ordynatora i dyrekcji szpitala oraz opisać konkretne zagrożenia. To nie daje rodzinie prawa do samodzielnego decydowania o hospitalizacji, ale zmusza placówkę do odniesienia się do konkretnych faktów.

Czy szpital musi leczyć jednocześnie chorobę psychiczną i somatyczną?

Szpital ma obowiązek działać zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. Jeżeli jednoczesne leczenie w jednym miejscu nie jest możliwe, powinien rozważyć przekazanie pacjenta lub skoordynowanie terapii, a nie ograniczać się do niebezpiecznego wypisu bez planu dalszej opieki.

Kiedy zawiadomić Rzecznika Praw Pacjenta?

Warto to zrobić, gdy istnieje podejrzenie naruszenia prawa do świadczeń zgodnych z aktualną wiedzą medyczną, prawa do informacji albo gdy wypis następuje mimo poważnych i udokumentowanych zagrożeń dla pacjenta.

Czy można od razu składać zawiadomienie do prokuratury?

Tak, ale tylko wtedy, gdy są ku temu realne podstawy faktyczne. Sam spór z lekarzem nie wystarcza; trzeba wykazać konkretne narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo, o którym mowa w art. 160 § 1 Kodeksu karnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – ISAP
2. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – ISAP
3. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – ISAP
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP
5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP
6. Kodeks Etyki Lekarskiej – NIL