Ziemia na działce jako odpad – co wolno osobie fizycznej bez zezwolenia?

Kiedy ziemia na działce jest odpadem?

Nie każda ziemia przywożona na działkę automatycznie jest odpadem. O tym, czy materiał jest odpadem, decyduje definicja z art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, zgodnie z którą odpadem jest każda substancja lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany. W praktyce ziemia pochodząca z wykopów, robót budowlanych lub niwelacji innego terenu bardzo często jest kwalifikowana jako odpad, jeżeli została przekazana po to, aby się jej pozbyć.

Jeżeli więc na działkę trafia gleba lub ziemia z zewnątrz, pochodząca np. z budowy, rozbiórki albo wykopu, organ zwykle bada nie tylko jej jakość, ale przede wszystkim status prawny materiału i rzeczywisty cel jego wykorzystania.

Zobacz również: niwelacja

Na czym polega zwolnienie dla osoby fizycznej?

Podstawą zwolnienia jest art. 45 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach. Z przepisu tego wynika, że obowiązku uzyskania zezwolenia na zbieranie odpadów albo zezwolenia na przetwarzanie odpadów nie stosuje się do osób fizycznych i jednostek organizacyjnych niebędących przedsiębiorcami, które wykorzystują odpady na potrzeby własne zgodnie z art. 27 ust. 8 tej ustawy.

Z kolei art. 27 ust. 8 ustawy o odpadach stanowi, że osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna niebędąca przedsiębiorcą może poddawać odzyskowi na potrzeby własne tylko takie rodzaje odpadów, za pomocą takich metod odzysku i w takich ilościach, które mogą być bezpiecznie wykorzystane. Szczegółowe rodzaje odpadów i sposoby ich użycia określa rozporządzenie wykonawcze.

To bardzo ważne: przepis nie daje prawa do swobodnego przyjmowania ziemi przez dowolny czas i w dowolnej ilości. Zwolnienie dotyczy tylko takiego wykorzystania odpadu, które mieści się w granicach wyznaczonych przez ustawę i rozporządzenie.

Jaki limit obowiązuje dla ziemi i kiedy można go zastosować?

W praktyce najczęściej chodzi o odpady o kodzie 17 05 04, czyli glebę i ziemię, w tym kamienie, inne niż wymienione w 17 05 03. Zasady odzysku przez osoby fizyczne określa rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2015 r. w sprawie listy rodzajów odpadów, które osoby fizyczne lub jednostki organizacyjne niebędące przedsiębiorcami mogą poddawać odzyskowi na potrzeby własne, oraz dopuszczalnych metod ich odzysku.

Z załącznika do tego rozporządzenia wynika, że określone odpady mas ziemnych i gruzu mogą być wykorzystane do utwardzenia powierzchni, z zachowaniem przepisów odrębnych, w ilości do 0,2 Mg/m². W praktyce jest to 200 kg na każdy 1 m² powierzchni, która ma zostać utwardzona.

Najistotniejsze jest jednak to, że limit ten nie służy do zwykłego składowania materiału. Musi istnieć rzeczywisty cel w postaci utwardzenia określonej powierzchni. Jeżeli ziemia leży na działce latami w postaci zwału, a nie jest użyta zgodnie z dopuszczoną metodą odzysku, samo powoływanie się na art. 45 ust. 1 pkt 2 ustawy o odpadach zwykle nie wystarczy.

Czy ziemię można przywozić przez kilka lat?

Same przepisy nie zawierają prostego sformułowania, że ziemię można przywieźć tylko raz. Organ nie powinien więc opierać się na takim uproszczeniu. Liczy się natomiast to, czy w konkretnym stanie faktycznym w każdym okresie spełnione były warunki odzysku na potrzeby własne.

Jeżeli materiał był sukcesywnie przywożony przez kilka lat, urząd może badać w szczególności:

• czy chodziło o rzeczywiste utwardzenie konkretnej powierzchni,
• czy nie doszło do przekroczenia dopuszczalnej ilości w relacji do powierzchni,
• czy materiał nie był faktycznie magazynowany albo porzucany,
• czy wykorzystanie nie naruszało przepisów budowlanych, wodnych lub planistycznych.

W praktyce wieloletnie zwożenie ziemi bez czytelnego harmonogramu robót, bez dokumentów pochodzenia materiału i bez wykazania, że powierzchnia była rzeczywiście utwardzana, zwiększa ryzyko sporu z organem.

Badanie gleby pomaga, ale nie rozstrzyga sprawy

To, że ziemia nie jest zanieczyszczona, ma znaczenie dowodowe i praktyczne, ale nie przesądza jeszcze o legalności działania. Badanie laboratoryjne może potwierdzić, że materiał nie stwarza zagrożenia środowiskowego, jednak organ nadal może uznać, że doszło do naruszenia przepisów odpadowych, jeżeli materiał nie był wykorzystany zgodnie z dopuszczalną metodą odzysku.

Inaczej mówiąc: czysta ziemia nie zawsze oznacza legalne nawiezienie. Oprócz jakości materiału trzeba wykazać zgodność z art. 27 ust. 8 i art. 45 ust. 1 pkt 2 ustawy o odpadach oraz z rozporządzeniem z 10 listopada 2015 r.

Kiedy organ może nakazać usunięcie ziemi?

Zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach posiadacz odpadów jest obowiązany do niezwłocznego usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania. Jeżeli więc organ uzna, że działka stała się miejscem nielegalnego gromadzenia odpadów, może wszcząć postępowanie i wydać decyzję nakazującą ich usunięcie.

W sprawach tego rodzaju znaczenie ma orzecznictwo. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 kwietnia 2022 r., sygn. III OSK 4669/21, sąd podkreślił, że samo powołanie się na wykorzystanie odpadów na potrzeby własne nie wystarcza, gdy materiał faktycznie zalega na działce, a sposób jego użycia nie odpowiada warunkom przewidzianym w przepisach.

W zależności od okoliczności sprawy organ może także zawiadomić inne organy, np. nadzór budowlany albo organy ochrony środowiska, jeżeli sposób nawiezienia mas ziemnych wiąże się ze zmianą ukształtowania terenu, podniesieniem działki, zmianą stosunków wodnych lub robotami wymagającymi odrębnych zgód.

Zobacz również: składowanie oraz odpady

Znaczenie mają też przepisy budowlane i wodne

Nawiezienie ziemi może być oceniane nie tylko na gruncie ustawy o odpadach. Jeżeli dochodzi do istotnej zmiany ukształtowania terenu, podniesienia poziomu działki albo wykonywania robót ziemnych wpływających na sąsiednie nieruchomości, mogą znaleźć zastosowanie przepisy ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane oraz ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne.

Przykładowo, art. 234 ust. 1 ustawy – Prawo wodne zabrania właścicielowi gruntu zmiany stanu wody na gruncie, jeżeli zmiana ta szkodliwie wpływa na grunty sąsiednie. Jeżeli więc przez nawiezienie ziemi woda spływa na działkę sąsiada lub dochodzi do zalewania, sprawa może wykraczać poza same odpady.

Trzeba też sprawdzić miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego albo decyzję o warunkach zabudowy. W niektórych sytuacjach sposób podniesienia lub utwardzenia terenu może być sprzeczny z przeznaczeniem nieruchomości albo wymagać dalszych formalności.

Jak ocenić swoją sytuację w praktyce?

Jeżeli urząd już interesuje się sprawą, warto przygotować możliwie konkretną dokumentację. Przydatne są zwłaszcza:

• dokumenty wskazujące pochodzenie materiału i jego kod odpadu,
• wyniki badań potwierdzające brak zanieczyszczeń,
• obliczenie powierzchni, która miała zostać utwardzona,
• szacunek ilości nawiezionego materiału w tonach lub metrach sześciennych,
• zdjęcia i opis robót pokazujące, że materiał został rzeczywiście wykorzystany,
• informacje, czy doszło do podniesienia terenu albo zmiany odpływu wód.

Jeżeli materiał był przywożony przez kilka lat, kluczowe może być rozdzielenie poszczególnych etapów oraz wykazanie, że nie chodziło o stałe gromadzenie odpadu, lecz o konkretne prace wykonywane na własnej nieruchomości.

Tabela: co wolno, a co rodzi ryzyko

FAQ

Czy osoba fizyczna może bez zezwolenia przyjąć ziemię z budowy na swoją działkę?

Tak, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki z art. 45 ust. 1 pkt 2 oraz art. 27 ust. 8 ustawy o odpadach, a sposób wykorzystania odpowiada rozporządzeniu z 10 listopada 2015 r. Sam fakt, że robi to osoba prywatna, nie wystarcza.

Czy limit 200 kg/m² oznacza, że zawsze mogę tyle nawieźć?

Nie. Limit odnosi się do dopuszczalnego wykorzystania przy określonej metodzie odzysku, a nie do dowolnego zwożenia ziemi. Trzeba jeszcze wykazać, że materiał rzeczywiście służy np. utwardzeniu konkretnej powierzchni.

Czy urząd ma rację, twierdząc, że ziemię można przywieźć tylko jeden raz?

Takiego ogólnego zakazu przepisy wprost nie zawierają. Organ powinien ocenić konkretny stan faktyczny, a nie opierać się na uproszczeniu. W praktyce jednak wielokrotne przywożenie materiału bez jego bieżącego wykorzystania zwiększa ryzyko uznania sprawy za nielegalne gromadzenie odpadów.

Czy badanie gleby wystarczy, by uniknąć problemów?

Nie. Badanie może potwierdzić brak zanieczyszczeń, ale nie zastępuje spełnienia wymogów co do rodzaju odpadu, metody odzysku, ilości i celu wykorzystania.

Czy przy nawiezieniu ziemi trzeba sprawdzić też inne przepisy?

Tak. W zależności od sytuacji znaczenie mogą mieć ustawa – Prawo budowlane, ustawa – Prawo wodne oraz ustalenia miejscowego planu albo warunków zabudowy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach – Dz.U. 2013 poz. 21.

2. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2015 r. w sprawie listy rodzajów odpadów, które osoby fizyczne lub jednostki organizacyjne niebędące przedsiębiorcami mogą poddawać odzyskowi na potrzeby własne, oraz dopuszczalnych metod ich odzysku – Dz.U. 2016 poz. 93.

3. Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne – Dz.U. 2017 poz. 1566.

4. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane – Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414.

5. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 kwietnia 2022 r., sygn. III OSK 4669/21.