Obowiązki dzieci wobec chorego rodzica a DPS

Kiedy dziecko odpowiada za opiekę nad chorym rodzicem?

Trzeba odróżnić dwa różne zagadnienia: opiekuńczy obowiązek rodzinny oraz odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej. Sam fakt pokrewieństwa nie oznacza, że dorosłe dziecko musi osobiście zamieszkać z rodzicem, organizować mu całodobową opiekę albo finansować wszystko z własnych środków bez żadnych ograniczeń.

W prawie rodzinnym podstawą jest art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że dziecko może być zobowiązane do alimentacji rodzica, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku. Nie jest to jednak automatyczne i zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego, w tym od sytuacji majątkowej obu stron oraz wcześniejszego wykonywania obowiązków rodzicielskich.

W sprawach DPS najczęściej nie dochodzi najpierw do procesu alimentacyjnego, lecz do zastosowania zasad z ustawy o pomocy społecznej. To właśnie ta ustawa reguluje, kto i w jakiej kolejności pokrywa koszty pobytu mieszkańca domu pomocy społecznej.

Czy można umieścić rodzica w DPS bez jego zgody?

Tak, ale nie dzieje się to automatycznie i nie wystarczy sama decyzja dziecka. Jeżeli osoba wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, a nie jest zdolna do samodzielnego funkcjonowania, podstawę do skierowania do DPS stanowi art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Co do zasady potrzebna jest zgoda tej osoby albo jej przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli zgody brak, zastosowanie ma art. 54 ust. 4 i 4a ustawy o pomocy społecznej w związku z art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. W praktyce oznacza to, że o umieszczeniu w domu pomocy społecznej bez zgody orzeka sąd opiekuńczy, jeżeli osoba z powodu zaburzeń psychicznych lub stanu zdrowia nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, wymaga stałej opieki, a brak pomocy zagraża jej życiu lub zdrowiu.

Wniosek inicjujący sprawę bardzo często przygotowuje ośrodek pomocy społecznej po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego i zebraniu dokumentacji medycznej. Członek rodziny może zgłosić sytuację do OPS, opisać zagrożenia i dołączyć dokumenty ze szpitala, poradni, SOR, opieki długoterminowej albo od lekarza rodzinnego.

Kiedy w grę wchodzi szpital psychiatryczny zamiast DPS?

To odrębna procedura. Jeżeli dominującym problemem są zaburzenia psychiczne i konieczność leczenia psychiatrycznego, a nie tylko zapewnienie codziennej opieki, zastosowanie może mieć art. 23, art. 24, art. 29 oraz art. 38 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody jest możliwe tylko w ustawowo wskazanych przypadkach, np. gdy dotychczasowe zachowanie osoby wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

Nie każda agresja, odmawianie jedzenia czy konfliktowość oznaczają od razu podstawę do przymusowej hospitalizacji psychiatrycznej. Konieczna jest ocena lekarza psychiatry i ustalenie, czy spełnione są przesłanki ustawowe. Dlatego w wielu sprawach najpierw warto zebrać świeżą dokumentację medyczną, aby ustalić, czy właściwszy będzie DPS, ZOL, oddział psychiatryczny czy inna forma opieki.

Jak wygląda procedura skierowania do DPS?

Co do zasady procedura administracyjna obejmuje wywiad środowiskowy, ocenę sytuacji osobistej i dochodowej oraz wydanie decyzji o skierowaniu do DPS i decyzji ustalającej opłatę. Wynika to z art. 59 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli jednak brakuje zgody osoby, najpierw potrzebne jest prawomocne orzeczenie sądu opiekuńczego.

W praktyce najczęściej warto wykonać następujące kroki:

1. zgłosić sprawę do właściwego ośrodka pomocy społecznej według miejsca pobytu rodzica;
2. złożyć opis sytuacji: brak samodzielności, zagrożenie zdrowia, odmawianie leczenia, problemy z opieką;
3. dołączyć dokumentację medyczną, wypisy, zaświadczenia, informacje o dochodach;
4. ustalić, czy OPS skieruje sprawę do sądu o umieszczenie bez zgody;
5. po orzeczeniu sądu doprowadzić do wydania decyzji administracyjnej o skierowaniu i odpłatności.

Jeżeli rodzic ma ograniczoną zdolność do kierowania swoim postępowaniem, a sprawy finansowe i urzędowe są całkowicie zablokowane, w niektórych sytuacjach trzeba rozważyć także sprawę o ubezwłasnowolnienie osoby bliskiej. Nie jest to jednak warunek konieczny do skierowania do DPS w każdym przypadku.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Najważniejszy jest tutaj art. 61 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem opłatę za pobyt w DPS wnoszą w kolejności:

1. mieszkaniec domu,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Mieszkaniec domu wnosi opłatę nie więcej niż 70% swojego dochodu – wprost wynika to z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli to nie wystarcza do pokrycia pełnego kosztu pobytu, organ bada możliwość obciążenia dalszych osób zobowiązanych.

Dziecko nie finansuje więc pobytu rodzica „od pierwszej złotówki”. Najpierw bierze się pod uwagę dochód samego rodzica. Dopiero brakującą część można przerzucić na osoby bliskie, a resztę dopłaca gmina.

Czy dziecko zawsze musi dopłacać do DPS?

Nie. Po pierwsze, znaczenie ma sytuacja dochodowa. Po drugie, organ powinien stosować przepisy o zwolnieniu z opłat. Po trzecie, niektóre sprawy wymagają uwzględnienia wieloletnich zaniedbań lub przemocy ze strony rodzica.

Zasady zawierania umowy dotyczącej opłat reguluje art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Natomiast podstawy zwolnienia z opłat przewiduje art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten pozwala zwolnić osobę zobowiązaną częściowo lub całkowicie, w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność, utrzymywanie się z jednego świadczenia lub inne szczególnie uzasadnione okoliczności.

Bardzo istotny jest także art. 64a ustawy o pomocy społecznej, który przewiduje obligatoryjne zwolnienie osoby zobowiązanej z opłaty, jeżeli wykaże ona m.in., że rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej i władza ta nie została przywrócona albo że rodzic został skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę tej osoby, jej zstępnego, małoletniego rodzeństwa lub drugiego rodzica.

W praktyce organy i sądy uwzględniają też poważne zaniedbania rodzinne przy ocenie zasadności obciążenia opłatą. Jeżeli relacje były skrajnie konfliktowe, dochodziło do przemocy, porzucenia lub rażącego niewywiązywania się rodzica z obowiązków wobec dziecka, trzeba to szczegółowo udokumentować.

Czy mieszkanie za granicą zwalnia z obowiązków?

Samo mieszkanie poza Polską nie zwalnia automatycznie ani z obowiązku alimentacyjnego, ani z potencjalnej odpłatności za DPS. Ma jednak duże znaczenie praktyczne: pokazuje, że osobista, codzienna opieka może być obiektywnie niemożliwa. To ważny argument, gdy rodzina nie jest w stanie samodzielnie zapewnić opieki i konieczne jest skierowanie do placówki.

Jeżeli dziecko przebywa za granicą, OPS i tak może prowadzić postępowanie w sprawie odpłatności. Organ bada wtedy dochody i sytuację rodzinną, a korespondencję doręcza według zasad postępowania administracyjnego. W takiej sytuacji warto na bieżąco odpowiadać na pisma i składać wnioski dowodowe.

Cofnięcie dostępu do konta rodzica i brak pieniędzy na opiekę

Jeżeli rodzic cofnął pełnomocnictwo do rachunku bankowego, dziecko nie może samodzielnie dysponować jego pieniędzmi. Bank działa wtedy zgodnie z zakresem aktualnego umocowania. Sam fakt, że dziecko wcześniej pomagało finansowo, nie daje mu prawa do dalszego korzystania z konta.

Brak dostępu do rachunku rodzica nie oznacza jednak, że dziecko ma natychmiast pokrywać wszystkie wydatki z własnych środków. W sprawie DPS koszty są ustalane w trybie ustawowym, a nie według uznania placówki lub rodziny. Jeśli dodatkowo występuje problem z reprezentacją rodzica, czasem potrzebne jest pełnomocnictwo, kurator albo postępowanie o ubezwłasnowolnienie – zależnie od stanu zdrowia i zdolności do podejmowania decyzji.

W podobnych sytuacjach przydatna bywa także analiza zakresu umocowania i skutków cofnięcia pełnomocnictwa, zwłaszcza gdy wcześniej korzystano z konta lub zarządzano cudzym majątkiem. Zobacz również: udostępnienie rachunku bankowego krewnemu – skutki prawne.

Prawo dożywotniego zamieszkania a możliwość dysponowania domem

Jeżeli rodzic ma ustanowione dożywotnie prawo zamieszkania, właściciel nieruchomości nie może swobodnie usunąć go z domu ani dowolnie ograniczyć korzystania z lokalu. Zakres uprawnień zależy od treści aktu notarialnego i od tego, czy chodzi o służebność osobistą mieszkania, czy o umowę dożywocia.

To jednak nie blokuje samej procedury kierowania do DPS, jeżeli stan zdrowia rodzica uzasadnia całodobową opiekę i zamieszkiwanie w domu nie zapewnia bezpieczeństwa. Własność nieruchomości przez dziecko nie oznacza też sama przez się obowiązku osobistej opieki nad rodzicem.

Jak przygotować się do postępowania?

Im lepiej udokumentowana sprawa, tym łatwiej wykazać potrzebę skierowania do DPS albo zwolnienia z opłat. Warto zebrać:

• wypisy ze szpitali i SOR,
• zaświadczenia lekarza rodzinnego, psychiatry, neurologa, geriarty lub internisty,
• dokumenty potwierdzające niesamodzielność, agresję, odmawianie leczenia albo brak możliwości bezpiecznego pozostawania w domu,
• dokumenty dochodowe rodzica i dziecka,
• dowody potwierdzające wcześniejsze zaniedbania rodzica, przemoc lub brak relacji, jeśli mają znaczenie dla zwolnienia z opłat.

FAQ

Czy dziecko ma obowiązek zabrać chorego rodzica do siebie?

Nie. Polskie przepisy nie nakładają na dorosłe dziecko bezwzględnego obowiązku osobistego zapewniania rodzicowi miejsca zamieszkania we własnym domu. Ewentualny obowiązek dotyczy raczej alimentacji lub odpłatności za DPS, a i to tylko po spełnieniu ustawowych warunków.

Czy DPS może przyjąć rodzica bez jego zgody?

Tak, ale wymaga to podstawy ustawowej i orzeczenia sądu opiekuńczego. Sama decyzja dziecka albo OPS nie wystarcza, jeśli osoba nie wyraża zgody.

Ile rodzic płaci za pobyt w DPS z własnej emerytury?

Co do zasady nie więcej niż 70% swojego dochodu, zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej.

Czy złe relacje z rodzicem mogą zwolnić dziecko z opłat za DPS?

Tak, mogą mieć znaczenie, ale trzeba je wykazać. Podstawą może być art. 64 albo art. 64a ustawy o pomocy społecznej, zależnie od rodzaju i stopnia naruszeń obowiązków rodzinnych.

Czy brak dostępu do konta rodzica oznacza, że dziecko ma płacić za wszystko?

Nie. Cofnięcie pełnomocnictwa do rachunku nie tworzy automatycznie obowiązku finansowania wszystkich potrzeb rodzica z własnych środków. Odpłatność za DPS ustala się w ustawowej procedurze.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – ISAP.

2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – ISAP.

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP.