Kontakty z dzieckiem, gdy rodzice mieszkają daleko od siebie

Prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem

Rodzic ma prawo utrzymywać kontakty z dzieckiem, ale ma również taki obowiązek. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co istotne, prawo do kontaktów jest niezależne od władzy rodzicielskiej. Oznacza to, że sam fakt ograniczenia władzy rodzicielskiej albo nawet jej pozbawienia nie powoduje automatycznie utraty prawa do kontaktów z dzieckiem.

Kontakty z dzieckiem obejmują nie tylko osobiste spotkania. Zgodnie z art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mogą polegać w szczególności na odwiedzinach, spotkaniach, zabieraniu dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, rozmowach telefonicznych, korespondencji oraz korzystaniu ze środków komunikacji elektronicznej, np. wideorozmów.

Jeżeli dziecko stale mieszka z jednym rodzicem, sposób utrzymywania kontaktów przez drugiego rodzica powinni ustalić rodzice wspólnie. Muszą kierować się dobrem dziecka i, o ile pozwala na to jego wiek oraz dojrzałość, uwzględniać rozsądne życzenia dziecka. Gdy porozumienia nie ma, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Jak ustalić kontakty, gdy rodzice mieszkają daleko od siebie?

Duża odległość między miejscami zamieszkania rodziców nie wyłącza prawa do kontaktów. W praktyce wymaga jednak bardziej precyzyjnego uregulowania zasad spotkań. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że ojciec albo matka ma widywać dziecko. Trzeba ustalić, kiedy kontakty się odbywają, gdzie dziecko jest odbierane, kto je przywozi, kto je odwozi, jak wygląda kontakt w razie choroby dziecka i czy część kontaktów będzie realizowana zdalnie.

Żaden przepis nie stanowi automatycznie, że zawsze to rodzic mieszkający z dzieckiem musi dowozić dziecko do drugiego rodzica. Nie ma też przepisu, który zawsze nakładałby cały ciężar dojazdów na rodzica uprawnionego do kontaktu. Sąd może jednak, kierując się dobrem dziecka, określić konkretny model wykonywania kontaktów, np. spotkania w miejscu zamieszkania dziecka, w miejscowości pośredniej, naprzemienne odbieranie i odwożenie dziecka albo stopniowe wydłużanie spotkań.

Przy planowaniu kontaktów warto uwzględnić częstotliwość kontaktów z dzieckiem, realny czas podróży, koszty przejazdów, godziny pracy rodziców, wiek dziecka, szkołę lub przedszkole, stan zdrowia oraz dotychczasową więź dziecka z rodzicem mieszkającym dalej.

Kontakty z niemowlęciem i bardzo małym dzieckiem

Przy dziecku dwumiesięcznym albo kilkumiesięcznym sąd będzie oceniał sprawę inaczej niż przy dziecku szkolnym. Ważne są m.in. karmienie, sen, rytm dnia, stan zdrowia, ewentualne zalecenia lekarskie, długość podróży oraz to, czy dziecko zna drugiego rodzica. W takim wieku kontakty często są początkowo krótsze, częstsze i realizowane w miejscu pobytu dziecka albo w jego bliskiej okolicy.

Nie oznacza to jednak, że podróż dziecka jest z góry niedopuszczalna. Jeżeli odległość wynosi np. 100 km, sąd powinien ocenić, czy konkretny przejazd jest dla dziecka bezpieczny i rozsądny. Inaczej będzie wyglądać sytuacja zdrowego dziecka dobrze znoszącego jazdę, a inaczej dziecka wymagającego stałej opieki medycznej albo źle reagującego na długie przejazdy.

Jeżeli rodzic twierdzi, że podróż zagraża dziecku albo jest dla niego nadmiernie uciążliwa, powinien przedstawić dowody: dokumentację medyczną, zalecenia lekarza, opis przebiegu podróży, wiadomości między rodzicami, a w razie potrzeby wnioskować o opinię biegłego lub opinię specjalistów. Sama ogólna obawa albo niechęć do kontaktów z drugim rodzicem zwykle nie wystarczy.

Więcej praktycznych informacji o tym, jak sądy podchodzą do spotkań ojca z najmłodszymi dziećmi, omawia artykuł o tym, jak regulować kontakty z niemowlęciem.

Brak porozumienia i wniosek do sądu o uregulowanie kontaktów

Jeżeli rodzice nie potrafią uzgodnić kontaktów albo jeden z nich faktycznie blokuje spotkania, drugi rodzic może złożyć wniosek o uregulowanie kontaktów z dzieckiem. We wniosku trzeba opisać stan faktyczny, wskazać, jak dotychczas wyglądały kontakty, na czym polega spór oraz zaproponować konkretny harmonogram.

Wniosek należy złożyć co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania dziecka, a gdy nie można go ustalić — według miejsca pobytu dziecka. Do wniosku warto dołączyć odpis aktu urodzenia dziecka, dowód uiszczenia opłaty sądowej oraz dokumenty potwierdzające okoliczności istotne dla sprawy. Aktualnie opłata stała od wniosku wszczynającego postępowanie nieprocesowe wynosi 100 zł, chyba że przepis szczególny przewiduje inną opłatę.

W sprawie o kontakty można również złożyć wniosek o zabezpieczenie. Jest to szczególnie ważne, gdy postępowanie może trwać kilka miesięcy, a dziecko w tym czasie miałoby zostać pozbawione regularnego kontaktu z jednym z rodziców. Zabezpieczenie może tymczasowo określić np. dni i godziny spotkań, miejsce odbioru dziecka, kontakt telefoniczny lub wideorozmowy.

W sporach o utrudnianie kontaktów kluczowe znaczenie mają dowody. Warto zachowywać korespondencję, propozycje terminów, potwierdzenia przejazdów, informacje o odwołanych spotkaniach i notatki dotyczące przebiegu kontaktów. Sąd ocenia nie tylko deklaracje rodziców, lecz także ich rzeczywistą gotowość do współpracy.

Koszty podróży i wykonywanie kontaktów

Przy dużej odległości jednym z najczęstszych problemów są koszty dojazdów. Co do zasady rodzice mogą sami ustalić, kto ponosi koszty podróży i w jakiej części. Jeżeli nie ma porozumienia, sąd może ukształtować zasady wykonywania kontaktów w taki sposób, aby były realne do wykonania i nie obciążały nadmiernie dziecka.

W praktyce sąd może brać pod uwagę sytuację majątkową rodziców, odległość, wiek dziecka, konieczność noclegów, koszty paliwa lub biletów, a także to, który rodzic zmienił miejsce zamieszkania i czy zmiana była uzasadniona. Nie ma jednej automatycznej zasady, że koszty zawsze ponosi wyłącznie rodzic uprawniony do kontaktów albo wyłącznie rodzic, u którego dziecko mieszka.

Jeżeli kontakty zostały już uregulowane orzeczeniem sądu albo ugodą, a mimo to nie są wykonywane, można skorzystać z procedury dotyczącej wykonywania kontaktów. Sąd najpierw może zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie, a jeżeli naruszenia będą się powtarzać — nakazać zapłatę. W określonych sytuacjach można także żądać zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, np. kosztów przejazdu lub noclegu.

Trzeba jednak odróżnić celowe utrudnianie kontaktu od sytuacji, w której kontakt nie dochodzi do skutku z przyczyn niezależnych od rodzica sprawującego pieczę nad dzieckiem, np. nagłej choroby dziecka albo zachowania dziecka niewywołanego przez tego rodzica. W takich sprawach liczą się konkretne dowody i okoliczności.

Wyjazd dziecka za granicę a kontakty z drugim rodzicem

Przeprowadzka dziecka za granicę może znacząco utrudnić kontakty, ale sama w sobie nie przekreśla prawa drugiego rodzica do relacji z dzieckiem. Jeżeli oboje rodzice mają władzę rodzicielską, decyzja o stałym wyjeździe dziecka za granicę może być kwalifikowana jako istotna sprawa dziecka i w razie braku zgody drugiego rodzica może wymagać rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.

Zgoda na wyrobienie paszportu nie zawsze oznacza zgodę na stałą zmianę miejsca pobytu dziecka. Wszystko zależy od treści zgody, okoliczności jej udzielenia i późniejszych ustaleń rodziców. Jeżeli dziecko ma już miejsce zwykłego pobytu za granicą, trzeba dodatkowo ocenić jurysdykcję sądu i możliwe zastosowanie przepisów międzynarodowych albo unijnych. To zwykle wymaga osobnej analizy.

W przypadku rodziców mieszkających w różnych państwach kontakty często łączy się z wideorozmowami, dłuższymi kontaktami w czasie ferii i wakacji, spotkaniami w kraju pobytu dziecka albo w Polsce oraz szczegółowym uregulowaniem kosztów podróży. Najważniejsze jest to, aby plan był wykonalny, przewidywalny i nie destabilizował życia dziecka.

Kiedy sąd może ograniczyć albo zakazać kontaktów?

Kontakty z dzieckiem są zasadą, ale nie są prawem absolutnym. Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może ograniczyć kontakty. Może np. zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności drugiego rodzica, kuratora albo innej osoby, ograniczyć kontakty do określonych form porozumiewania się na odległość albo zakazać określonych sposobów kontaktu.

Jeżeli kontakty poważnie zagrażają dobru dziecka albo to dobro naruszają, sąd może zakazać ich utrzymywania. Takie rozstrzygnięcia zapadają jednak w sytuacjach poważnych, np. gdy kontakt wiąże się z przemocą, uzależnieniem, rażąco nieodpowiedzialnym zachowaniem rodzica albo innym realnym zagrożeniem dla dziecka.

Sąd może także zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w tym skierować ich do placówek lub specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem albo inną pomocą rodzinie. W sprawach silnie konfliktowych takie rozwiązania bywają potrzebne, aby kontakty nie były dla dziecka źródłem stałego napięcia.

Zmiana kontaktów wraz z rozwojem dziecka

Rozstrzygnięcie o kontaktach nie musi obowiązywać w niezmienionej formie przez całe dzieciństwo. Zgodnie z art. 113⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

W praktyce kontakty z niemowlęciem mogą być krótkie i odbywać się w obecności drugiego rodzica, ale po kilku latach ten sam model może już nie odpowiadać potrzebom dziecka. Wraz z rozwojem dziecka możliwe jest wydłużanie kontaktów, wprowadzanie nocowania, weekendów, ferii, wakacji albo samodzielnych wyjazdów z drugim rodzicem.

Zmiana może być potrzebna także wtedy, gdy pojawia się dziecko niechętne kontaktom, rodzic przeprowadza się do innej miejscowości, zmieniają się godziny pracy rodziców albo dotychczasowy harmonogram przestaje być wykonalny. Sąd każdorazowo bada, czy zmiana służy dobru dziecka, a nie tylko wygodzie jednego z rodziców.

FAQ

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy — w szczególności art. 113–113⁶.
• Kodeks postępowania cywilnego — w szczególności art. 569, art. 582¹ oraz art. 598¹⁵–598¹⁷.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — w szczególności art. 23.
• Sprawa TK dotycząca sankcji pieniężnej za naruszenie obowiązków w przedmiocie kontaktów z dzieckiem.