Uregulowanie sytuacji prawnej dziecka pod opieką krewnego

Dlaczego warto formalnie uregulować sytuację dziecka?

Jeżeli dziecko faktycznie mieszka u krewnego lub innej bliskiej osoby, a rodzice przebywają za granicą, nie interesują się dzieckiem albo nie są w stanie wykonywać codziennych obowiązków, powstaje problem prawny. Osoba, która opiekuje się dzieckiem, może wykonywać wiele codziennych czynności faktycznych, ale nie uzyskuje przez to władzy rodzicielskiej ani przedstawicielstwa ustawowego.

Władza rodzicielska przysługuje rodzicom na podstawie art. 92 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z kolei art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. To oznacza, że bez odpowiedniego umocowania albo orzeczenia sądu osoba opiekująca się dzieckiem może napotkać trudności między innymi przy:

• zapisywaniu dziecka do przedszkola lub szkoły,
• podejmowaniu decyzji medycznych, zwłaszcza wykraczających poza zwykłą, bieżącą pomoc,
• odbieraniu dokumentów i świadczeń,
• kontaktach z urzędami, sądem, policją, ośrodkiem pomocy społecznej albo placówkami oświatowymi,
• wyjazdach dziecka za granicę.

Dlatego w opisanej sytuacji należy rozważyć wniosek do sądu rodzinnego. W zależności od stanu faktycznego może chodzić o ograniczenie władzy rodzicielskiej rodziców i umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej, ustanowienie opieki prawnej, a wyjątkowo także o przysposobienie.

Jaki sąd jest właściwy?

Sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej, opieki i pieczy nad dzieckiem rozpoznaje sąd opiekuńczy, czyli sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Zgodnie z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a jeżeli nie ma miejsca zamieszkania, sąd miejsca jej pobytu. W praktyce będzie to najczęściej sąd rejonowy właściwy dla miejsca, w którym dziecko rzeczywiście mieszka.

Sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie także z urzędu, gdy uzyska informację o zagrożeniu dobra dziecka. Wynika to z art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego. Nie warto jednak czekać biernie, jeżeli dziecko od dłuższego czasu pozostaje pod opieką osoby trzeciej. Lepiej przedstawić sądowi uporządkowany wniosek, opis sytuacji i dowody.

Jakie rozwiązania prawne wchodzą w grę?

W opisanym stanie faktycznym trzeba odróżnić trzy instytucje: pieczę zastępczą, opiekę prawną i przysposobienie. Każda z nich ma inny cel i inne skutki.

Jeżeli chcesz porównać podobne sytuacje rodzinne, przydatne mogą być także materiały o tym, czym jest opieka prawna, oraz o sprawie, w której analizowana była opieka nad dzieckiem siostry.

Piecza zastępcza nad dzieckiem

Jeżeli rodzice nie są w stanie zapewnić dziecku bieżącej opieki, podstawowym rozwiązaniem może być umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 112¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą do rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, chyba że sąd opiekuńczy postanowi inaczej.

Jednocześnie art. 112¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka. Oznacza to, że piecza zastępcza nie jest adopcją i nie powoduje automatycznego zerwania więzi prawnej dziecka z rodzicami.

Zasady tworzenia rodzin zastępczych reguluje ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 41 ust. 1 tej ustawy rodzinę zastępczą lub rodzinny dom dziecka tworzą małżonkowie albo osoba niepozostająca w związku małżeńskim, u których umieszczono dziecko w celu sprawowania nad nim pieczy zastępczej. Art. 41 ust. 2 tej ustawy stanowi, że rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą wstępni lub rodzeństwo dziecka. Kuzyn rodzica dziecka nie jest więc rodziną zastępczą spokrewnioną w tym ustawowym znaczeniu.

Nie wyklucza to jednak możliwości ubiegania się o status rodziny zastępczej niezawodowej, jeżeli kandydat spełnia warunki ustawowe. Praktycznie temat ten dobrze łączy się z zagadnieniem, jak działa piecza zastępcza i jakie skutki ma pobyt dziecka w rodzinie zastępczej.

Warunki dla kandydata na rodzinę zastępczą

Podstawowe wymagania wobec kandydatów określa art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Pełnienie funkcji rodziny zastępczej albo prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, które między innymi:

• dają rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej,
• nie są i nie były pozbawione władzy rodzicielskiej oraz władza rodzicielska nie jest im ograniczona ani zawieszona,
• wypełniają obowiązek alimentacyjny, jeżeli taki obowiązek wynika z tytułu egzekucyjnego,
• nie są ograniczone w zdolności do czynności prawnych,
• są zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, co potwierdza zaświadczenie lekarskie,
• przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
• zapewniają odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe umożliwiające zaspokajanie indywidualnych potrzeb dziecka.

W praktyce sąd i organizator rodzinnej pieczy zastępczej będą interesować się nie tylko mieszkaniem i dochodami, ale też więzią dziecka z opiekunem, dotychczasową opieką, sytuacją rodziców, relacją z ojcem i matką, zdrowiem dziecka, uczęszczaniem do przedszkola lub szkoły oraz stabilnością środowiska domowego.

Ograniczenie, zawieszenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Art. 109 § 2 tego kodeksu zawiera przykładowy katalog takich zarządzeń, w tym możliwość zobowiązania rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, określenia sposobu kontroli wykonywania władzy rodzicielskiej, poddania wykonywania władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego, skierowania małoletniego do organizacji albo instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi, a także umieszczenia małoletniego w pieczy zastępczej.

Zawieszenie władzy rodzicielskiej może nastąpić na podstawie art. 110 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli przemijająca przeszkoda uniemożliwia wykonywanie władzy rodzicielskiej. Może to mieć znaczenie, gdy rodzic czasowo nie może opiekować się dzieckiem, ale sytuacja nie uzasadnia jeszcze pozbawienia go władzy rodzicielskiej. Jeżeli chodzi natomiast o samo czasowe powierzenie dziecka krewnemu, osobno omawiamy pozostawienie dziecka pod opieką członka rodziny.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem najdalej idącym. Zgodnie z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka. Na podstawie art. 111 § 1a tego kodeksu sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej także wtedy, gdy mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania art. 109 § 2 pkt 5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.

W opisanej sytuacji ocena może być różna wobec matki i ojca. Jeżeli matka trwale nie interesuje się dzieckiem, nadużywa alkoholu i rażąco zaniedbuje obowiązki, może to przemawiać za daleko idącą ingerencją sądu. Jeżeli ojciec utrzymuje więź z dzieckiem, interesuje się nim i przekazał opiekę z powodu trudności organizacyjnych, sąd może raczej rozważać ograniczenie albo zawieszenie władzy rodzicielskiej, a nie jej pozbawienie. Wszystko zależy od dowodów i aktualnej sytuacji dziecka.

Kiedy można ustanowić opiekuna prawnego?

Opiekun prawny nie jest ustanawiany po prostu dlatego, że dziecko mieszka u innej osoby niż rodzice. Zgodnie z art. 94 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani, ustanawia się dla dziecka opiekę. Zasady opieki nad małoletnim wynikają z art. 145 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc ojciec dziecka nadal ma władzę rodzicielską, a matka również nie została jej pozbawiona, sąd nie ustanowi opiekuna prawnego tylko dlatego, że dziecko przebywa u krewnego. W takiej sytuacji właściwsze może być uregulowanie władzy rodzicielskiej, pieczy nad dzieckiem albo ustanowienie kuratora do konkretnej czynności, jeżeli chodzi o jednostkową sprawę.

Więcej o samej instytucji opiekuna można przeczytać w materiale dotyczącym ustanowienia opieki prawnej nad dzieckiem.

Czy wystarczy pełnomocnictwo albo zgoda rodzica?

Jeżeli rodzic ma władzę rodzicielską, może upoważnić inną osobę do załatwiania niektórych spraw faktycznych lub administracyjnych, na przykład do odbierania dziecka z przedszkola albo kontaktu ze szkołą. Takie upoważnienie bywa praktycznie pomocne, ale nie zastępuje władzy rodzicielskiej i nie daje pełnego statusu przedstawiciela ustawowego dziecka.

W sprawach istotnych dla dziecka, takich jak stałe miejsce pobytu, poważniejsze leczenie, wyjazd za granicę, zmiana szkoły albo długotrwałe powierzenie opieki innej osobie, potrzebna może być decyzja rodzica wykonującego władzę rodzicielską, zgoda obojga rodziców albo rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego. Art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Jeżeli rodzice przebywają za granicą, warto uzyskać od nich pisemne stanowisko. Może ono nie wystarczyć samo w sobie, ale będzie ważnym dowodem dla sądu. Dobrze, aby ojciec dziecka wyjaśnił, dlaczego powierzył opiekę konkretnej osobie, jak utrzymuje kontakt z dzieckiem, czy przekazuje środki na utrzymanie i czy popiera formalne uregulowanie pobytu dziecka u opiekuna.

Jak przygotować wniosek do sądu rodzinnego?

Wniosek powinien być konkretny. Można w nim żądać na przykład zabezpieczenia miejsca pobytu dziecka przy osobie, która faktycznie sprawuje opiekę, ograniczenia władzy rodzicielskiej rodziców przez umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej u wnioskodawcy albo podjęcia innych zarządzeń opiekuńczych. Ostateczna treść wniosku zależy od tego, czy rodzice żyją, czy mają władzę rodzicielską, czy zgadzają się na obecne rozwiązanie, gdzie dziecko ma miejsce zwykłego pobytu i czy istnieje pilne zagrożenie dobra dziecka.

W postępowaniu trzeba wykazywać fakty, z których wywodzi się skutki prawne. Wynika to z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny oraz art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. Warto przygotować:

• akt urodzenia dziecka,
• dokumenty potwierdzające miejsce pobytu dziecka,
• zaświadczenie z przedszkola, szkoły, przychodni albo od lekarza,
• dowody ponoszenia kosztów utrzymania dziecka,
• korespondencję z rodzicami dziecka,
• pisemne oświadczenie ojca lub matki, jeżeli rodzic popiera obecne rozwiązanie,
• informacje o stanie zdrowia, rozwoju i potrzebach dziecka,
• dowody dotyczące problemu alkoholowego, braku kontaktu albo zaniedbań rodzica, jeżeli takie okoliczności występują,
• dane świadków, którzy mogą potwierdzić, kto faktycznie opiekuje się dzieckiem.

W sprawach opiekuńczych duże znaczenie ma także postawa wnioskodawcy. Warto pisać rzeczowo, unikać ocen i skupić się na faktach: od kiedy dziecko mieszka u opiekuna, kto je utrzymuje, kto chodzi z nim do lekarza, kto dba o edukację, jak wygląda kontakt z rodzicami i dlaczego obecne środowisko jest dla dziecka stabilne.

Co z rodzicami mieszkającymi za granicą?

Jeżeli rodzice i dziecko mają powiązania z innym państwem, trzeba sprawdzić, gdzie znajduje się miejsce zwykłego pobytu dziecka i czy nie toczy się żadna sprawa przed sądem zagranicznym. W państwach Unii Europejskiej istotne znaczenie ma rozporządzenie Rady Unii Europejskiej 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, a także uprowadzenia dziecka za granicę. Jeżeli chodzi o Wielką Brytanię, po brexicie znaczenie mogą mieć konwencje międzynarodowe, w tym Konwencja haska z 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci.

Jeżeli dziecko od miesięcy faktycznie mieszka w Polsce, uczęszcza tu do placówki i jego centrum życia jest w Polsce, sprawa może należeć do polskiego sądu opiekuńczego. Jeżeli jednak dziecko zostało przywiezione z zagranicy bez zgody jednego z rodziców albo istnieje spór między rodzicami, konieczna jest ostrożna analiza pod kątem uprowadzenia dziecka za granicę i jurysdykcji.

Czy adopcja jest dobrym rozwiązaniem?

Przysposobienie, czyli adopcja, jest rozwiązaniem najdalej idącym. Zgodnie z art. 114 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przysposobić można osobę małoletnią tylko dla jej dobra. Art. 114¹ § 1 tego kodeksu wymaga, aby przysposabiający miał pełną zdolność do czynności prawnych i kwalifikacje osobiste uzasadniające przekonanie, że będzie należycie wywiązywał się z obowiązków przysposabiającego. Znaczenie ma także odpowiednia różnica wieku między przysposabiającym a przysposabianym, o której mowa w art. 114¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co do zasady do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców dziecka, co wynika z art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że zachodzą ustawowe wyjątki. Jeżeli ojciec chce utrzymywać relację z dzieckiem, a problem polega głównie na organizacji codziennej opieki, adopcja może być nieproporcjonalna. W praktyce częściej rozważa się wtedy pieczę zastępczą albo inne zarządzenia sądu opiekuńczego.

FAQ

Czy mogę samodzielnie zostać opiekunem prawnym dziecka, jeśli rodzice są za granicą?

Nie automatycznie. Opiekuna prawnego ustanawia sąd, a podstawą jest co do zasady sytuacja, w której żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo rodzice są nieznani. Wynika to z art. 94 § 3 oraz art. 145 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy zgoda ojca wystarczy, żebym mógł załatwiać wszystkie sprawy dziecka?

Zgoda ojca może pomóc w codziennych sprawach i będzie ważnym dowodem dla sądu, ale zwykle nie daje pełnego statusu przedstawiciela ustawowego. W sprawach istotnych dla dziecka zastosowanie ma art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a przy braku porozumienia albo przy potrzebie trwałego uregulowania sytuacji rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Czy kuzyn rodzica może zostać rodziną zastępczą spokrewnioną?

Nie w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 41 ust. 2 tej ustawy rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą wstępni lub rodzeństwo dziecka. Kuzyn rodzica może jednak, zależnie od sytuacji, ubiegać się o funkcję rodziny zastępczej niezawodowej.

Czy sąd może zabrać dziecko od osoby, u której mieszka?

Sąd kieruje się dobrem dziecka. Jeżeli dziecko ma u opiekuna stabilne warunki, jest z nim związane i jego potrzeby są zaspokajane, są to ważne argumenty za pozostawieniem dziecka w tym środowisku. Trzeba jednak wykazać to dowodami, ponieważ sąd bada fakty, a nie same deklaracje.

Co zrobić, jeśli sytuacja jest pilna?

We wniosku można domagać się zabezpieczenia na czas postępowania, na przykład ustalenia miejsca pobytu dziecka przy opiekunie faktycznym albo pilnych zarządzeń opiekuńczych. W sprawach o zabezpieczenie zastosowanie mają art. 730 i następne Kodeksu postępowania cywilnego, a w sprawach rodzinnych sąd powinien reagować szczególnie wtedy, gdy zagrożone jest dobro dziecka.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najrozsądniejsze jest uporządkowanie sprawy przed sądem rodzinnym. Jeżeli rodzice nadal mają władzę rodzicielską, samo ustanowienie opiekuna prawnego może nie być możliwe. Bardziej prawdopodobne jest ograniczenie albo zawieszenie władzy rodzicielskiej, wydanie zarządzeń opiekuńczych albo umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej u osoby, która faktycznie sprawuje nad nim opiekę.

Kluczowe jest wykazanie, że proponowane rozwiązanie służy dobru dziecka. Dlatego przed złożeniem wniosku warto zebrać dokumenty, uporządkować chronologię wydarzeń, uzyskać stanowisko rodziców, jeżeli jest to możliwe, i przygotować dowody potwierdzające codzienną opiekę nad dzieckiem.

Źródła

• Art. 92, art. 94 § 3, art. 97 § 2, art. 98 § 1, art. 109, art. 110, art. 111, art. 112¹, art. 114, art. 114¹, art. 119 oraz art. 145 i następne ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 232, art. 569 § 1, art. 570 oraz art. 730 i następne ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 41 i art. 42 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
• Rozporządzenie Rady Unii Europejskiej 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, a także uprowadzenia dziecka za granicę.
• Konwencja haska z dnia 19 października 1996 r. o jurysdykcji, prawie właściwym, uznawaniu, wykonywaniu i współpracy w zakresie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz środków ochrony dzieci.