Czy macocha dziedziczy po pasierbie i czy jest jego wstępną?

Kiedy macocha staje się wstępną?

Co do zasady macocha nie jest wstępną dziecka swojego małżonka. Sam fakt zawarcia małżeństwa z ojcem dziecka nie tworzy między macochą a dzieckiem więzi pokrewieństwa ani przysposobienia. W polskim prawie „wstępni” to osoby, od których dana osoba pochodzi, czyli np. rodzice, dziadkowie i pradziadkowie.

Przepisy nie zawierają jednej ogólnej definicji ustawowej pojęcia „wstępny”, ale pojęcie to jest używane konsekwentnie w relacjach wynikających z pokrewieństwa. W praktyce macocha należy do kręgu powinowatych, a nie krewnych. Powinowactwo wynika z małżeństwa i relacji z krewnymi współmałżonka, co potwierdza art. 61⁸ § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Oznacza to, że macocha nie staje się wstępną ani dlatego, że wychowuje dziecko, ani dlatego, że sprawuje nad nim pieczę, ani dlatego, że została ustanowiona opiekunem prawnym. Opieka prawna i przysposobienie to dwie różne instytucje.

Pokrewieństwo, powinowactwo i opieka prawna – to nie to samo

Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu wychowywania dziecka z powstaniem więzi prawnej takiej jak między rodzicem a dzieckiem. Tymczasem:

Z punktu widzenia spadków kluczowe jest więc to, czy istnieje pokrewieństwo albo skuteczne przysposobienie, a nie to, czy między stronami istniała silna więź emocjonalna.

Zobacz również:

skutki przysposobienia

Dziedziczenie ustawowe po macosze i po pasierbie

Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931–940 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. W pierwszej kolejności po spadkodawcy dziedziczą jego zstępni i małżonek – art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Gdy brak zstępnych, do dziedziczenia dochodzą m.in. małżonek i rodzice – art. 932 Kodeksu cywilnego. Dalsze grupy obejmują rodzeństwo, zstępnych rodzeństwa, dziadków, pasierbów, a wyjątkowo gminę albo Skarb Państwa – art. 933–935¹ Kodeksu cywilnego.

Istotne jest jednak to, że przepisy o dziedziczeniu ustawowym wymieniają pasierbów jako spadkobierców po ojczymie lub macosze tylko w szczególnej sytuacji przewidzianej w art. 934¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, w braku małżonka spadkodawcy, jego krewnych i dzieci małżonka spadkodawcy powołanych z innych tytułów, spadek przypada pasierbom spadkodawcy, ale tylko tym, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku.

To oznacza:

• pasierb może dziedziczyć ustawowo po macosze, ale tylko przy spełnieniu warunków z art. 934¹ Kodeksu cywilnego,
• macocha nie została wymieniona jako spadkobierca ustawowy po pasierbie, więc co do zasady nie dziedziczy po nim z ustawy,
• sam status macochy nie daje prawa do zachowku po pasierbie ani pasierbowi po macosze, chyba że podstawą roszczenia jest skuteczne przysposobienie albo inne powołanie do spadku.

Jeżeli więc pytanie dotyczy typowej sytuacji rodzinnej bez adopcji, odpowiedź jest prosta: macocha nie jest wstępną i zwykle nie dziedziczy ustawowo po dziecku swojego męża.

Czy opiekun prawny dziedziczy po dziecku?

Nie. Ustanowienie opieki nie powoduje wejścia opiekuna do kręgu spadkobierców ustawowych dziecka. Opieka służy reprezentacji i pieczy nad osobą małoletniego, a nie tworzeniu stosunku pokrewieństwa.

Podstawą ustanowienia opieki nad małoletnim są przepisy art. 145 i następne Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Opiekę ustanawia się dla małoletniego w wypadkach przewidzianych w ustawie, w szczególności gdy żadne z rodziców nie ma władzy rodzicielskiej albo gdy rodzice są nieznani. Nawet wtedy opiekun prawny nie staje się rodzicem dziecka w sensie prawnospadkowym.

To rozróżnienie bywa szczególnie istotne, gdy macocha przez lata faktycznie wychowuje dziecko po śmierci jego matki. Z punktu widzenia prawa rodzinnego może pełnić ważną rolę, ale bez przysposobienia nie staje się wstępną.

Zobacz również:

zgłoszenie do ubezpieczenia

Przysposobienie przez macochę – kiedy zmienia sytuację?

Jedyną typową drogą do powstania więzi prawnej zbliżonej do relacji rodzic–dziecko jest przysposobienie. Zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi.

To właśnie ten przepis sprawia, że po skutecznym przysposobieniu macocha może zostać traktowana prawnie jak matka dziecka, a dziecko jak jej zstępny. Wtedy zmieniają się skutki w zakresie:

• dziedziczenia ustawowego,
• zachowku,
• obowiązku alimentacyjnego,
• nazwiska i relacji rodzinnych,
• więzi z rodziną przysposabiającego.

W praktyce duże znaczenie ma rodzaj przysposobienia i treść prawomocnego orzeczenia sądu. Szersze omówienie daje artykuł o skutkach przysposobienia.

Przysposobienie pełne, pełne nierozwiązywalne i niepełne

Polskie prawo rozróżnia kilka modeli przysposobienia, a ich skutki nie zawsze są identyczne. Najważniejsze z punktu widzenia dziedziczenia są art. 121–124 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przysposobienie pełne powoduje powstanie więzi między dzieckiem a przysposabiającym oraz jego krewnymi tak, jak przy naturalnym pochodzeniu. Co do zasady ustają jednocześnie prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa względem rodziny naturalnej, z wyjątkami wynikającymi z ustawy.

Przysposobienie pełne nierozwiązywalne, nazywane też całkowitym, dotyczy sytuacji określonych w art. 124¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i wiąże się z najmocniejszym zerwaniem dotychczasowych więzi prawnych z rodziną naturalną.

Przysposobienie niepełne wywołuje węższe skutki. Zgodnie z art. 124 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skutki przysposobienia rozciągają się w takim przypadku zasadniczo tylko na relację między przysposabiającym a przysposobionym, a nie na całą rodzinę przysposabiającego. To może mieć bezpośrednie znaczenie także dla dziedziczenia i trzeba oceniać je z uwzględnieniem rodzaju adopcji oraz treści orzeczenia.

Dlatego odpowiedź na pytanie o dziedziczenie po adopcji może zależeć od konkretnego stanu faktycznego i rodzaju przysposobienia.

Jeżeli nie ma adopcji, jak zabezpieczyć dziedziczenie?

Jeżeli macocha i pasierb chcą, aby po ich śmierci druga strona otrzymała majątek, najprostszym rozwiązaniem bywa testament. Podstawą jest art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

W praktyce testament pozwala uniknąć sytuacji, w której wieloletnia więź rodzinna nie ma żadnego znaczenia przy dziedziczeniu ustawowym. Trzeba jednak pamiętać o kilku kwestiach:

• testament nie tworzy pokrewieństwa ani statusu wstępnego,
• może wywołać roszczenia o zachowek osób uprawnionych na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego,
• warto przeanalizować formę testamentu i ryzyko jego podważenia,
• znaczenie mogą mieć też kwestie podatku od spadków i darowizn, ponieważ pasierb i macocha nie zawsze są traktowani podatkowo tak samo jak najbliżsi krewni.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak bardzo wynik sprawy zależy od tego, czy doszło do przysposobienia, czy tylko do faktycznego wychowywania dziecka.

FAQ

Czy macocha jest wstępną dziecka swojego męża?

Nie. Samo małżeństwo z ojcem dziecka nie tworzy statusu wstępnego. Macocha jest co najwyżej powinowatą, co wynika z art. 61⁸ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy macocha dziedziczy ustawowo po pasierbie?

Co do zasady nie. Krąg spadkobierców ustawowych po zmarłym określają art. 931–935¹ Kodeksu cywilnego i nie przewidują one typowego dziedziczenia macochy po pasierbie tylko z racji powinowactwa.

Czy pasierb dziedziczy ustawowo po macosze?

Tylko wyjątkowo. Zgodnie z art. 934¹ Kodeksu cywilnego pasierb może dziedziczyć po macosze, jeżeli brak małżonka i krewnych spadkodawcy oraz jeżeli żadne z rodziców pasierba nie dożyło otwarcia spadku.

Czy opiekun prawny dziedziczy po dziecku?

Nie z samego faktu opieki. Opieka ustanawiana na podstawie art. 145 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie tworzy pokrewieństwa ani ustawowego prawa do spadku.

Czy adopcja przez macochę zmienia zasady dziedziczenia?

Tak. Zgodnie z art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego między przysposabiającym a przysposobionym powstaje stosunek jak między rodzicami a dziećmi, co wpływa również na dziedziczenie ustawowe.

Czy biologiczny ojciec po adopcji nadal ma prawa do kontaktu?

To zależy od rodzaju przysposobienia i konkretnej sytuacji rodzinnej. Sam temat kontaktów po adopcji wymaga osobnej analizy; praktyczne omówienie znajdziesz w materiale o odwiedzinach biologicznego ojca.

Podsumowanie

W świetle aktualnych przepisów macocha nie jest wstępną dziecka swojego małżonka tylko dlatego, że pozostaje z jego ojcem w związku małżeńskim albo nawet dlatego, że dziecko wychowuje. Opieka prawna również nie tworzy takiej więzi. Decydujące znaczenie ma przysposobienie, które na podstawie art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tworzy stosunek jak między rodzicem a dzieckiem.

Jeżeli celem jest zabezpieczenie dziedziczenia bez adopcji, zwykle trzeba rozważyć testament. W sprawach rodzinnych i spadkowych bardzo dużo zależy od szczegółów: rodzaju przysposobienia, istnienia testamentu, składu rodziny oraz tego, kto dożył otwarcia spadku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
3. W szczególności: art. 61⁸ § 1, art. 121 § 1, art. 124 § 1, art. 124¹, art. 145 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 931–935¹, art. 941, art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.