Przysposobienie osoby dorosłej a uznanie zagranicznej adopcji w Polsce

Czy w Polsce można przysposobić osobę dorosłą?

Nie. Zgodnie z art. 114 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2023 r. poz. 2809, dalej: „K.r.o.”) „przysposobić można osobę małoletnią, tylko dla jej dobra”. Oznacza to, że polski sąd opiekuńczy nie może orzec adopcji osoby, która w chwili składania wniosku jest już pełnoletnia.

W orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się, że warunek małoletności powinien być spełniony najpóźniej w chwili wszczęcia postępowania o przysposobienie. Jeżeli więc osoba ukończyła 18 lat przed złożeniem wniosku, postępowanie o adopcję w Polsce nie może zakończyć się uwzględnieniem żądania.

Znaczenie ma też art. 114¹ § 1 K.r.o., zgodnie z którym między przysposabiającym a przysposabianym powinna istnieć odpowiednia różnica wieku. Ten przepis nie znosi jednak podstawowego wymogu z art. 114 § 1 K.r.o. – przysposabiany musi być małoletni.

Czy zagraniczne orzeczenie o przysposobieniu osoby dorosłej może być skuteczne w Polsce?

Tak, ale nie dlatego, że polskie prawo dopuszcza adopcję dorosłych. Podstawą jest odrębny mechanizm uznawania zagranicznych orzeczeń. Obecnie należy odwołać się przede wszystkim do art. 1145 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm., dalej: „K.p.c.”), zgodnie z którym orzeczenia sądów państw obcych w sprawach cywilnych podlegają uznaniu z mocy prawa, chyba że zachodzi jedna z przeszkód określonych w art. 1146 K.p.c.

Przysposobienie jest sprawą z zakresu prawa rodzinnego, a więc co do zasady mieści się w zakresie spraw cywilnych. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każdy zagraniczny wyrok adopcyjny zostanie bezproblemowo przyjęty w Polsce. Trzeba jeszcze zbadać, czy nie zachodzi żadna z negatywnych przesłanek z art. 1146 K.p.c.

Najważniejsza w takich sprawach jest zwykle klauzula porządku publicznego, czyli art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. Zgodnie z tym przepisem orzeczenie nie podlega uznaniu, jeżeli uznanie byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

W praktyce nie można więc odpowiedzieć całkowicie abstrakcyjnie. Trzeba ocenić konkretny wyrok, jego skutki i prawo państwa pochodzenia.

Dlaczego starsze orzecznictwo nadal ma znaczenie?

W obrocie prawnym nadal przywoływane jest orzeczenie Sądu Najwyższego z 2 czerwca 1980 r., sygn. I CR 124/80. Sąd Najwyższy uznał w nim, że sam zakaz przysposobienia osoby pełnoletniej wynikający z art. 114 K.r.o. nie oznacza jeszcze, iż każde zagraniczne przysposobienie dorosłego musi być odrzucone jako sprzeczne z polskim porządkiem publicznym.

To stanowisko pozostaje istotne także dziś jako argument interpretacyjny przy stosowaniu art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. Trzeba jednak pamiętać, że obecnie podstawę proceduralną uznawania zagranicznych orzeczeń stanowią aktualne przepisy K.p.c., a nie dawne rozwiązania.

Innymi słowy: polski sąd nie orzeknie adopcji osoby dorosłej, ale może uznać, że zagraniczne orzeczenie takiej adopcji wywołuje skutki w Polsce, jeżeli nie narusza podstawowych zasad polskiego porządku prawnego.

Jakie przeszkody mogą uniemożliwić uznanie zagranicznego orzeczenia?

Najczęściej analizuje się następujące kwestie:

Jeżeli potrzebne jest urzędowe potwierdzenie, że zagraniczne orzeczenie podlega uznaniu, można wystąpić do sądu z wnioskiem o ustalenie, że orzeczenie sądu państwa obcego podlega albo nie podlega uznaniu – na podstawie art. 1148 § 1 K.p.c.

Czy wpis w polskim USC przesądza sprawę?

Nie zawsze. To, że osoba została kiedyś zarejestrowana w polskim urzędzie stanu cywilnego, nie przesądza jeszcze ani o istnieniu adopcji w rozumieniu prawa polskiego, ani o pełnym zakresie skutków zagranicznego orzeczenia.

W sprawach transgranicznych trzeba rozróżnić kilka zagadnień:

• wpisanie lub transkrypcję zagranicznego aktu stanu cywilnego,
• uznanie zagranicznego orzeczenia sądowego,
• ustalenie skutków tego orzeczenia w polskim porządku prawnym.

Jeżeli celem jest zmiana danych w polskich rejestrach albo wykazanie więzi rodzinnej wobec organu, sądu lub notariusza, często potrzebna jest pełna analiza dokumentów, a czasem także odrębne postępowanie przed sądem albo kierownikiem USC. Znaczenie mogą mieć przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, ale ich zastosowanie zależy od rodzaju dokumentu i żądanego wpisu.

Jak wygląda to od strony prawa prywatnego międzynarodowego?

W sprawach rodzinnych z elementem zagranicznym znaczenie ma również ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 1792). Przepisy tej ustawy pomagają ustalić, jakie prawo należy stosować do stosunku przysposobienia oraz jak oceniać skutki zagranicznych zdarzeń rodzinnych.

W praktyce nie wystarczy jednak samo wskazanie prawa właściwego. Jeżeli istnieje już zagraniczne orzeczenie sądu, kluczowa staje się również procedura jego uznania według art. 1145–1151¹ K.p.c.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy zagraniczna adopcja dorosłego „działa w Polsce”, zależy od dwóch warstw jednocześnie: od prawa właściwego oraz od zasad uznawania orzeczeń obcych.

Wnioski praktyczne

Jeżeli pytanie brzmi: czy polski sąd może orzec przysposobienie osoby dorosłej? – odpowiedź brzmi: nie, z uwagi na art. 114 § 1 K.r.o.

Jeżeli pytanie brzmi: czy w Polsce można uznać zagraniczne orzeczenie o przysposobieniu osoby pełnoletniej? – odpowiedź brzmi: tak, jest to możliwe, ale tylko po zbadaniu przesłanek z art. 1145 i art. 1146 K.p.c. oraz konkretnych skutków, jakie orzeczenie ma wywoływać w Polsce.

W sprawie opisanej w pytaniu znaczenie będzie miało zwłaszcza:

• czy szwedzkie orzeczenie jest prawomocne,
• jaki dokładnie typ przysposobienia został orzeczony,
• jakie skutki mają zostać uznane w Polsce,
• jakie dokumenty zostały sporządzone i czy istnieją ich urzędowe tłumaczenia.

Bez analizy tych dokumentów nie da się odpowiedzialnie przesądzić np. kwestii nazwiska, dziedziczenia, wpisów w aktach stanu cywilnego czy zakresu pokrewieństwa na gruncie prawa polskiego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, że sam fakt zagranicznej adopcji dorosłego nie wystarcza jeszcze do oceny skutków w Polsce.

FAQ

Czy polski sąd może adoptować pełnoletnie dziecko małżonka?

Nie. Art. 114 § 1 K.r.o. wymaga, aby przysposabiany był małoletni. Po ukończeniu 18 lat adopcja w Polsce nie jest już dopuszczalna.

Czy zagraniczna adopcja dorosłego działa w Polsce automatycznie?

Nie zawsze w praktyce automatycznie. Co do zasady orzeczenia zagraniczne są uznawane z mocy prawa na podstawie art. 1145 § 1 K.p.c., ale organ lub sąd może badać, czy nie zachodzą przeszkody z art. 1146 K.p.c.

Czy trzeba składać osobny wniosek do sądu w Polsce?

Niekoniecznie w każdej sprawie. Jeżeli jednak pojawi się spór lub potrzebne będzie formalne potwierdzenie, można żądać ustalenia, że zagraniczne orzeczenie podlega uznaniu albo nie podlega uznaniu, na podstawie art. 1148 § 1 K.p.c.

Czy rejestracja aktu urodzenia w polskim USC wystarczy, aby uznać adopcję?

Nie. Rejestracja aktu stanu cywilnego i uznanie zagranicznego orzeczenia to odrębne kwestie. Zakres skutków zależy od dokumentów i celu, dla którego mają być wykorzystane w Polsce.

Czy po uznaniu zagranicznej adopcji dorosłego powstają w Polsce skutki spadkowe?

Mogą powstać, ale wymaga to oceny konkretnego stanu faktycznego, treści orzeczenia oraz przepisów właściwych dla dziedziczenia. Nie da się tego przesądzić bez analizy dokumentów.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe – Dz.U. 2011 nr 80 poz. 432.

4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1980 r., sygn. akt I CR 124/80.