Rozwód poza UE a uznanie wyroku rozwodowego w Polsce

Od czego zależy, czy rozwód z państwa spoza UE będzie skuteczny w Polsce?

W przypadku rozwodu orzeczonego poza Polską najważniejsze są dwie kwestie: data wydania orzeczenia oraz to, czy orzeczenie rzeczywiście jest wyrokiem lub innym aktem rozwiązującym małżeństwo w świetle prawa państwa, w którym zostało wydane.

Dla rozwodów z państw spoza UE, w tym z ZEA, nadal stosuje się polskie przepisy o uznawaniu zagranicznych orzeczeń. Zasadą jest, że orzeczenia wydane po 1 lipca 2009 r. są uznawane w Polsce z mocy prawa – bez odrębnego postępowania o uznanie – zgodnie z art. 1145 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W tym kontekście znaczenie ma również przysposobienie osoby dorosłej a uznanie zagranicznej adopcji w Polsce.

Inaczej wygląda sytuacja orzeczeń wydanych przed 1 lipca 2009 r. – wtedy co do zasady potrzebne jest osobne postępowanie sądowe o uznanie zagranicznego orzeczenia.

Rozwód orzeczony po 1 lipca 2009 r. – uznanie z mocy prawa

Zgodnie z art. 1145 K.p.c. zagraniczne orzeczenia w sprawach cywilnych podlegają uznaniu z mocy prawa, chyba że istnieją przeszkody wskazane w art. 1146 K.p.c. Sprawy małżeńskie, w tym rozwód, należą do tej kategorii.

W praktyce oznacza to, że po prawomocnym rozwodzie za granicą nie trzeba najpierw uzyskiwać polskiego wyroku o uznaniu rozwodu. Trzeba jednak zadbać, aby rozwód został ujawniony w polskim akcie małżeństwa, jeżeli małżeństwo jest wpisane do polskich ksiąg stanu cywilnego. Służy temu wpisanie wzmianki dodatkowej przez kierownika urzędu stanu cywilnego.

Podstawą materialną wpisu jest art. 24 ust. 1 oraz art. 108 ust. 1 pkt 2 ustawy z 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, ponieważ wzmianki dodatkowe zamieszcza się m.in. na podstawie orzeczeń dotyczących stanu cywilnego.

Kiedy USC może odmówić uwzględnienia zagranicznego rozwodu?

To, że orzeczenie co do zasady podlega uznaniu z mocy prawa, nie oznacza automatycznie, że każdy dokument zostanie przyjęty bez weryfikacji. Kierownik USC bada, czy dokument nadaje się do ujawnienia w polskim rejestrze oraz czy nie zachodzi oczywista przeszkoda do uznania.

Najważniejsze przeszkody przewiduje art. 1146 § 1 K.p.c. Zagraniczne orzeczenie nie podlega uznaniu, jeżeli m.in.:

• nie jest prawomocne w państwie pochodzenia,
• zapadło w sprawie należącej do wyłącznej jurysdykcji sądów polskich,
• pozwanemu, który nie wdał się w spór co do istoty sprawy, nie doręczono prawidłowo i w czasie umożliwiającym obronę pisma wszczynającego postępowanie,
• strona była pozbawiona możności obrony,
• w tej samej sprawie między tymi samymi stronami w Polsce wcześniej zapadło prawomocne orzeczenie,
• uznanie byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

W sprawach rozwodów z państw opartych na innych modelach prawa rodzinnego szczególnego znaczenia nabiera właśnie klauzula porządku publicznego z art. 1146 § 1 pkt 7 K.p.c. Jeżeli np. sposób rozwiązania małżeństwa rażąco narusza podstawowe standardy równości stron lub prawa do obrony, może pojawić się problem z uznaniem skutków takiego aktu w Polsce. To zawsze zależy od treści dokumentu i konkretnego stanu faktycznego.

Jakie dokumenty są potrzebne do wpisania rozwodu do polskiego aktu małżeństwa?

Najczęściej potrzebne będą:

1. wniosek o wpisanie wzmianki dodatkowej do aktu małżeństwa,
2. zagraniczne orzeczenie rozwodowe albo inny urzędowy dokument potwierdzający rozwiązanie małżeństwa,
3. dokument potwierdzający prawomocność, jeżeli nie wynika ona wprost z treści orzeczenia,
4. apostille albo legalizacja – zależnie od państwa pochodzenia dokumentu i obowiązujących umów międzynarodowych,
5. tłumaczenie przysięgłe na język polski, sporządzone przez tłumacza przysięgłego wpisanego na polską listę albo przez właściwego konsula, zgodnie z art. 31 ust. 1 i 2 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego,
6. odpis polskiego aktu małżeństwa, jeżeli urząd nie może go samodzielnie odszukać w rejestrze,
7. dokument tożsamości wnioskodawcy.

Jeżeli rozwód zapadł zaocznie albo pod nieobecność jednej strony, urząd lub sąd może oczekiwać także dokumentów potwierdzających prawidłowe zawiadomienie drugiego małżonka o sprawie.

Apostille czy legalizacja – co wybrać?

To zależy od państwa, które wydało dokument. Jeżeli dane państwo jest stroną Konwencji haskiej z 5 października 1961 r. znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, wystarcza co do zasady apostille. W pozostałych przypadkach potrzebna bywa legalizacja.

Przy dokumentach z Zjednoczonych Emiratów Arabskich trzeba każdorazowo sprawdzić aktualną praktykę dotyczącą formy poświadczenia dokumentu oraz wymagania polskiego USC lub konsulatu. W praktyce to jeden z najczęstszych powodów wstrzymania sprawy.

Rozwód orzeczony przed 1 lipca 2009 r. – kiedy potrzebne jest postępowanie sądowe?

Jeżeli zagraniczny wyrok rozwodowy został wydany przed 1 lipca 2009 r., co do zasady nie działa mechanizm automatycznego uznania z art. 1145 K.p.c. w obecnym modelu. W takiej sytuacji trzeba wystąpić do sądu z wnioskiem o uznanie orzeczenia sądu państwa obcego.

Właściwość sądu ustala się według przepisów K.p.c. o postępowaniu nieprocesowym i sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego. W praktyce właściwy będzie z reguły sąd okręgowy. Konkretna właściwość miejscowa zależy od okoliczności sprawy, dlatego dawny schemat wskazujący zawsze jeden sąd nie jest obecnie bezpieczny jako uniwersalna instrukcja.

We wniosku zwykle trzeba wskazać:

• dane stron,
• oznaczenie zagranicznego sądu lub organu,
• datę i treść orzeczenia,
• interes prawny wnioskodawcy, jeżeli wymaga tego sytuacja procesowa,
• informację, czy w Polsce toczyła się lub toczy sprawa o rozwód tych samych stron.

Do wniosku dołącza się przede wszystkim orzeczenie, dowód jego prawomocności, poświadczenie dokumentu do obrotu zagranicznego oraz tłumaczenie przysięgłe.

Czy rozwód w ZEA zawsze będzie uznany w Polsce?

Nie zawsze. Sama nazwa dokumentu nie rozstrzyga sprawy. Istotne jest to, kto wydał dokument, w jakim trybie rozwiązano małżeństwo i czy druga strona miała zapewnione podstawowe gwarancje procesowe.

Jeżeli rozwód został orzeczony przez sąd i dokument jasno potwierdza prawomocne rozwiązanie małżeństwa, szanse na skuteczne ujawnienie rozwodu w Polsce są zwykle wysokie. Jeżeli jednak dokument ma charakter wyłącznie religijny, prywatny albo nie daje pewności co do definitywnego rozwiązania małżeństwa, polski organ może zażądać dodatkowych wyjaśnień lub odmówić wpisu. Jeżeli małżeństwo nie zostało jeszcze rozwiązane za granicą i sprawa ma być prowadzona w Polsce, osobno omawiamy rozwód z obywatelką Filipin przed polskim sądem.

Podobne problemy pojawiają się także przy sprawach międzynarodowych dotyczących innych państw, np. rozwód Egipt albo rozwód z Filipinką, gdzie znaczenie mają lokalne zasady rozwiązywania małżeństw i późniejsze uznanie ich skutków w Polsce.

Gdzie złożyć dokumenty – w USC czy przez konsula?

Wniosek o wpisanie wzmianki dodatkowej można złożyć bezpośrednio do kierownika urzędu stanu cywilnego w Polsce albo za pośrednictwem polskiego konsula. Wynika to z zasad działania konsulów określonych w ustawie z 25 czerwca 2015 r. – Prawo konsularne oraz z przepisów ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego.

Jeżeli zależy Pani na czasie i ma Pani komplet dokumentów, praktycznie wygodniejsze bywa złożenie sprawy bezpośrednio w Polsce. Konsul może jednak pomóc, gdy przebywa Pani stale za granicą.

Jak wygląda procedura w praktyce?

Co jeśli w Polsce wciąż figuruje Pani jako osoba zamężna?

To typowa sytuacja. Sam zagraniczny rozwód nie aktualizuje automatycznie polskiego aktu małżeństwa. Dopóki nie zostanie wpisana wzmianka dodatkowa albo nie zapadnie postanowienie o uznaniu starszego wyroku, w polskich rejestrach może nadal widnieć stan „małżeństwo trwa”. Może to utrudniać ponowne zawarcie małżeństwa, sprawy spadkowe, notarialne czy urzędowe.

Dlatego warto doprowadzić do formalnego ujawnienia rozwodu w Polsce jak najszybciej po uzyskaniu zagranicznego orzeczenia.

FAQ

Czy rozwód z Emiratów Arabskich działa w Polsce automatycznie?

Nie w sensie wpisu do polskich rejestrów. Po 1 lipca 2009 r. orzeczenie może być uznawane z mocy prawa na podstawie art. 1145 K.p.c., ale zwykle trzeba jeszcze złożyć wniosek do USC o wpisanie wzmianki dodatkowej w akcie małżeństwa.

Czy zawsze potrzebny jest sąd w Polsce?

Nie. Sąd jest zwykle potrzebny przy orzeczeniach wydanych przed 1 lipca 2009 r. albo wtedy, gdy pojawia się spór co do możliwości uznania dokumentu.

Czy wystarczy samo tłumaczenie zagranicznego wyroku?

Nie. Najczęściej potrzebne są także dokument potwierdzający prawomocność oraz apostille albo legalizacja, jeśli wymaga tego państwo pochodzenia dokumentu.

Czy konsul może „uznać” rozwód?

Konsul może przyjąć wniosek i pośredniczyć w przekazaniu dokumentów, ale nie zastępuje sądu w sprawach wymagających postępowania o uznanie ani nie wydaje samodzielnie polskiego orzeczenia rozwodowego.

Co jeśli rozwód był zaoczny?

Trzeba liczyć się z koniecznością wykazania, że druga strona została prawidłowo zawiadomiona o sprawie i miała możliwość obrony. To wynika z art. 1146 § 1 pkt 3 i 4 K.p.c.

Źródła

• art. 1145 oraz art. 1146 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 24 ust. 1, art. 31 ust. 1–2 oraz art. 108 ust. 1 pkt 2 ustawy z 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego,
• ustawa z 25 czerwca 2015 r. – Prawo konsularne,
• Konwencja haska z 5 października 1961 r. znosząca wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych.