Małżeństwo z obcokrajowcem, prawa rodzicielskie i adopcja dziecka

Jak ocenić skutki zagranicznego rozwodu i zagranicznego orzeczenia o opiece nad dzieckiem?

Jeżeli rozwód został orzeczony za granicą, jego skutki w Polsce zależą od państwa wydania orzeczenia, daty orzeczenia oraz tego, czy chodzi tylko o rozwiązanie małżeństwa, czy także o odpowiedzialność rodzicielską. W praktyce nie wolno automatycznie zakładać, że zagraniczne rozstrzygnięcie o „custody”, „sole custody” albo „care and control” odpowiada wprost polskim pojęciom władzy rodzicielskiej, jej ograniczenia lub pozbawienia.

Obecnie zasady uznawania orzeczeń zagranicznych reguluje przede wszystkim art. 1145-1153¹⁴ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 1145 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenia sądów państw obcych wydane w sprawach cywilnych podlegają uznaniu z mocy prawa, chyba że istnieją przeszkody wskazane w ustawie. Oznacza to, że dziś co do zasady nie mówi się już o konieczności „legalizacji rozwodu” w dawnym znaczeniu odrębnego postępowania o uznanie, chyba że pojawi się spór lub potrzeba formalnego rozstrzygnięcia tej kwestii.

Jeżeli jednak chodzi o sprawy dotyczące dzieci, trzeba zawsze oddzielić:

• skutek rozwodowy - czyli ustanie małżeństwa,
• skutek dotyczący władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka, kontaktów i istotnych decyzji.

To rozróżnienie jest bardzo ważne, bo nawet prawidłowo uznany w Polsce zagraniczny rozwód nie musi oznaczać, że drugi rodzic utracił władzę rodzicielską w takim zakresie, jaki wynikałby z polskiego rozumienia tego pojęcia.

Czy zagraniczne przyznanie matce „wyłącznej opieki” pozbawia ojca władzy rodzicielskiej w Polsce?

Nie zawsze. W polskim prawie trzeba odróżnić pieczę nad dzieckiem, miejsce pobytu dziecka, kontakty i władzę rodzicielską. Zgodnie z art. 93 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Z kolei art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania.

Dlatego samo przyznanie jednemu z rodziców bieżącej opieki lub ustalenie, że dziecko mieszka z tym rodzicem, nie musi jeszcze oznaczać, że drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Taki skutek występuje dopiero wtedy, gdy wynika wprost z treści orzeczenia albo z jego prawidłowej wykładni według prawa państwa pochodzenia, a następnie może być uwzględniony w Polsce.

W praktyce największy problem powstaje wtedy, gdy tłumaczenie zagranicznego wyroku używa pojęć niedających się łatwo przełożyć na polską siatkę pojęciową. Wtedy urząd paszportowy, szkoła, lekarz albo sąd rodzinny mogą oczekiwać dodatkowych dokumentów albo jednoznacznego rozstrzygnięcia sądu polskiego.

Jeżeli istnieją wątpliwości, warto dysponować:

• pełnym odpisem zagranicznego orzeczenia,
• tłumaczeniem przysięgłym,
• potwierdzeniem jego prawomocności lub wykonalności, jeśli jest wymagane w danej sprawie,
• ewentualnie opinią prawną co do znaczenia użytych w orzeczeniu pojęć.

Kiedy można żądać pozbawienia ojca władzy rodzicielskiej?

Jeżeli drugi rodzic od dłuższego czasu nie utrzymuje kontaktu z dzieckiem, nie interesuje się jego losem, nie uczestniczy w podejmowaniu decyzji i faktycznie nie wykonuje swoich obowiązków, można rozważyć wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej. Podstawę stanowi art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem sąd opiekuńczy pozbawi rodzica władzy rodzicielskiej, jeżeli:

• władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody,
• rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej,
• rodzic w sposób rażący zaniedbuje swe obowiązki względem dziecka.

Brak kontaktu sam w sobie nie oznacza jeszcze automatycznie pozbawienia władzy rodzicielskiej, ale może być istotnym dowodem trwałej przeszkody albo rażącego zaniedbywania obowiązków. Zawsze decyduje jednak konkretny stan faktyczny: czas trwania sytuacji, przyczyny, wcześniejsze relacje, próby kontaktu i dobro dziecka.

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, jako sądu opiekuńczego. Co do właściwości miejscowej stosuje się art. 569 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego - właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania sąd miejsca jej pobytu.

Jeżeli sprawa ma element zagraniczny, trzeba jeszcze zbadać jurysdykcję krajową. W sprawach rodzinnych i opiekuńczych z elementem międzynarodowym znaczenie mają przepisy części czwartej Kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności dotyczące jurysdykcji krajowej, a przy sprawach z państwami UE również przepisy unijne. W sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej kluczowe jest zwykle miejsce zwykłego pobytu dziecka, a nie obywatelstwo rodziców.

Czy trzeba ustanawiać kuratora dla rodzica, którego miejsca pobytu nie znamy?

Jeżeli miejsce pobytu uczestnika postępowania nie jest znane, sąd może ustanowić kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu. Podstawę stanowi art. 143 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowany po wykazaniu, że miejsce pobytu strony nie jest znane. Do wniosku warto dołączyć informacje o podjętych próbach ustalenia adresu, np. korespondencję, wiadomości, dane od rodziny lub z wcześniejszych spraw.

To rozwiązanie bywa potrzebne zarówno przy sprawach o władzę rodzicielską, jak i przy przysposobieniu, jeśli biologiczny rodzic nie jest osiągalny. Sam brak kontaktu nie zwalnia jednak sądu z obowiązku zapewnienia temu rodzicowi udziału w postępowaniu w zakresie wymaganym przez przepisy.

Czy można mieć problem z paszportem i wyjazdem dziecka za granicę?

Tak, to jedna z najczęstszych praktycznych trudności. Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie. Jeżeli nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy. Do istotnych spraw dziecka zalicza się co do zasady m.in. wyrobienie paszportu, zmianę miejsca stałego pobytu za granicą czy zgodę na dłuższy wyjazd.

Z kolei zgodnie z art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych wydanie dokumentu paszportowego osobie małoletniej wymaga zgody obojga rodziców posiadających władzę rodzicielską, chyba że na podstawie orzeczenia sądu albo z mocy prawa zgodę wyraża tylko jeden z nich. Jeżeli brak zgody jednego z rodziców, zastąpić ją może orzeczenie sądu opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że:

• na samym przejściu granicznym nie zawsze dochodzi do kontroli zgody drugiego rodzica,
• ale problem może pojawić się wcześniej - przy wyrabianiu paszportu albo przy sporze o miejsce pobytu dziecka,
• w przypadku konfliktu między rodzicami wyjazd dziecka bez wymaganej zgody może prowadzić do bardzo poważnych konsekwencji, także w oparciu o Konwencję haską z 25 października 1980 r. dotyczącą cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę.

Jeżeli drugi rodzic nadal ma władzę rodzicielską, bezpiecznym rozwiązaniem jest uzyskanie jego zgody albo orzeczenia sądu zastępującego tę zgodę. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy planowana jest trwała zmiana kraju pobytu dziecka.

Czy nowy mąż może przysposobić dziecko z poprzedniego związku?

Tak, polskie prawo dopuszcza przysposobienie dziecka przez małżonka rodzica. Podstawę stanowią przepisy art. 114-127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady przysposobić może osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, jeżeli jej kwalifikacje osobiste uzasadniają przekonanie, że będzie należycie wywiązywać się z obowiązków przysposabiającego, a różnica wieku między nią a dzieckiem jest odpowiednia - art. 114¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W przypadku przysposobienia przez małżonka rodzica najważniejsza jest zgoda biologicznego drugiego rodzica. Zgodnie z art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców dziecka, chyba że:

• zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej,
• są nieznani,
• porozumienie się z nimi napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.

To oznacza, że samo nieregularne utrzymywanie kontaktu przez ojca jeszcze nie zawsze zwalnia z konieczności uzyskania jego zgody. Sąd każdorazowo bada, czy przeszkoda rzeczywiście jest trudna do przezwyciężenia i czy przysposobienie jest zgodne z dobrem dziecka. Dobro dziecka jest tu zasadą nadrzędną, wynikającą także z art. 114¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz ogólnych zasad prawa rodzinnego.

Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, do przysposobienia potrzebna jest także jego zgoda - art. 118 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Młodsze dziecko powinno być przez sąd wysłuchane, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają - art. 118 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak wygląda procedura przysposobienia przez cudzoziemca będącego małżonkiem matki?

To, że nowy mąż jest cudzoziemcem, nie wyklucza adopcji, ale sprawa wymaga starannego przygotowania. W grę wchodzą nie tylko przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, lecz także przepisy prawa prywatnego międzynarodowego. W szczególności trzeba uwzględnić art. 57 ustawy z 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe, zgodnie z którym przysposobienie podlega prawu ojczystemu przysposabiającego oraz przysposabianego, a w zakresie przesłanek dotyczących dziecka należy uwzględniać także jego prawo ojczyste.

W praktyce sąd bada m.in.:

• czy istnieje jurysdykcja sądów polskich,
• jakie prawo materialne należy zastosować,
• czy zostały spełnione przesłanki przysposobienia według właściwego prawa,
• czy adopcja służy dobru dziecka.

Postępowanie toczy się przed sądem opiekuńczym w trybie nieprocesowym. Wniosek składa przysposabiający. Zwykle potrzebne są dokumenty dotyczące stanu cywilnego, sytuacji rodzinnej, niekiedy sytuacji mieszkaniowej, a także odpis aktu urodzenia dziecka, odpis aktu małżeństwa i dokumenty dotyczące drugiego rodzica.

Czy najpierw składać wniosek o pozbawienie władzy rodzicielskiej, czy od razu o przysposobienie?

Nie ma jednej odpowiedzi dobrej dla każdej sprawy. Jeżeli biologiczny ojciec jest osiągalny i formalnie ma władzę rodzicielską, sąd adopcyjny będzie badał kwestię jego zgody. Jeżeli ojciec od lat nie uczestniczy w życiu dziecka, nie można ustalić jego miejsca pobytu albo istnieją podstawy do pozbawienia go władzy rodzicielskiej, czasem praktyczniej jest najpierw uregulować tę kwestię.

Z drugiej strony w niektórych sprawach sąd może oceniać przesłanki braku potrzeby zgody rodzica już w postępowaniu o przysposobienie. Wybór właściwej kolejności zależy od tego:

• czy ojciec jest znany i osiągalny,
• czy można ustalić jego adres,
• czy ma realne relacje z dzieckiem,
• czy istnieją dowody rażącego zaniedbywania obowiązków,
• gdzie mieszka dziecko i który sąd ma jurysdykcję.

W sprawie z elementem kanadyjskim lub innym zagranicznym dobrze jest przeanalizować obie ścieżki przed złożeniem pierwszego wniosku, bo błędna strategia może wydłużyć sprawę o wiele miesięcy.

Jakie skutki ma przysposobienie dziecka przez nowego małżonka?

Co do zasady przez przysposobienie powstaje między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek, jak między rodzicem a dzieckiem - art. 121 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przy przysposobieniu przez małżonka jednego z rodziców nie dochodzi do zerwania więzi prawnej z tym rodzicem, który pozostaje rodzicem dziecka. Zmienia się natomiast sytuacja prawna względem drugiego rodzica biologicznego - zależnie od rodzaju orzeczonego przysposobienia i treści rozstrzygnięcia.

Adopcja wpływa nie tylko na władzę rodzicielską, lecz także na nazwisko dziecka, dziedziczenie, obowiązek alimentacyjny i reprezentację dziecka. Dlatego nie jest to wyłącznie „formalność porządkująca”, lecz trwała zmiana statusu rodzinnego.

FAQ

Czy zagraniczny rozwód trzeba jeszcze „zatwierdzić” w Polsce?

Nie zawsze. Co do zasady orzeczenia zagraniczne w sprawach cywilnych są uznawane z mocy prawa na podstawie art. 1145 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce czasem potrzebne są jednak dodatkowe formalności w USC albo rozstrzygnięcie sądu, jeśli pojawi się spór.

Czy brak kontaktu ojca z dzieckiem wystarczy do pozbawienia go władzy rodzicielskiej?

Nie automatycznie. Sąd bada, czy zachodzi trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej albo rażące zaniedbywanie obowiązków w rozumieniu art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy nowy mąż cudzoziemiec może adoptować dziecko żony?

Tak, jest to możliwe. Trzeba jednak zbadać zgodę drugiego rodzica, dobro dziecka, jurysdykcję sądu polskiego i prawo właściwe, zwłaszcza gdy dziecko lub przysposabiający mieszkają za granicą.

Czy bez zgody ojca można wyrobić dziecku paszport?

Zasadniczo nie, jeśli ojciec ma władzę rodzicielską. Zgodę może zastąpić sąd opiekuńczy na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 14 ustawy o dokumentach paszportowych.

Jaki sąd jest właściwy w sprawie o przysposobienie lub władzę rodzicielską?

Zwykle sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Przy sprawie międzynarodowej najpierw trzeba jednak sprawdzić jurysdykcję krajową, bo nie każda sprawa dziecka przebywającego za granicą może być rozpoznana w Polsce.

Praktyczne wnioski

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, czy zagraniczne orzeczenie rzeczywiście rozstrzyga o władzy rodzicielskiej ojca w sposób odpowiadający polskim instytucjom. Jeżeli nie - a tak bywa często - należy rozważyć dodatkowe postępowanie w Polsce: o pozbawienie władzy rodzicielskiej, o zgodę zastępczą w sprawie paszportu albo o przysposobienie przez obecnego małżonka.

Nie warto opierać się wyłącznie na potocznym rozumieniu pojęć z zagranicznego wyroku. W sprawach transgranicznych decydują szczegóły: treść orzeczenia, kraj zwykłego pobytu dziecka, kontakt z drugim rodzicem i rzeczywiste dobro dziecka.

Źródła

• Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 93, art. 97, art. 111, art. 114-121.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 569, art. 1145-1153¹⁴, art. 143.
• Ustawa z 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych, w szczególności art. 14.
• Ustawa z 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 57.
• Konwencja haska z 25 października 1980 r. dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę.
• Wniosek o przysposobienie dziecka przez małżonka
• rozdzielność w Anglii