Czy można rozwiązać adopcję?

Kiedy można rozwiązać adopcję?

Polskie prawo dopuszcza rozwiązanie stosunku przysposobienia, ale traktuje je jako wyjątek. Zgodnie z art. 125 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z ważnych powodów zarówno przysposobiony, jak i przysposabiający mogą żądać rozwiązania stosunku przysposobienia przez sąd. Ten sam przepis wprost zastrzega, że rozwiązanie nie jest dopuszczalne, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro małoletniego dziecka.

Oznacza to, że sąd bada jednocześnie dwie przesłanki: czy istnieją ważne powody rozwiązania adopcji oraz czy rozstrzygnięcie nie naruszy dobra dziecka. Jeżeli przysposobiony jest pełnoletni, przesłanka dobra małoletniego nie występuje, ale sąd nadal ocenia całokształt relacji rodzinnych, przyczyny rozkładu więzi, sytuację osobistą stron oraz zasady współżycia społecznego.

Nie każde przysposobienie można rozwiązać. Art. 125¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyłącza możliwość rozwiązania przysposobienia, na które rodzice przysposobionego wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego. W praktyce chodzi o tzw. zgodę blankietową, charakterystyczną dla przysposobienia całkowitego.

Kto może wystąpić z pozwem o rozwiązanie przysposobienia?

Legitymację do żądania rozwiązania przysposobienia mają przede wszystkim osoby bezpośrednio związane stosunkiem przysposobienia, czyli przysposobiony i przysposabiający. Wynika to z art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dodatkowo, zgodnie z art. 127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z powództwem o rozwiązanie stosunku przysposobienia może wystąpić prokurator.

Jeżeli przysposobiony jest pełnoletni, może sam wnieść pozew. Jeżeli jest małoletni i ma występować jako strona procesu, konieczna może być reprezentacja przez kuratora, gdy zachodzi konflikt interesów z rodzicami adopcyjnymi. Wynika to z zasad reprezentacji dziecka i ochrony jego interesów, w szczególności z art. 98 § 2 pkt 2 i art. 99 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Rodzice biologiczni małoletniego przysposobionego nie odzyskują automatycznie prawa do wystąpienia w jego imieniu z pozwem o rozwiązanie adopcji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że rodzice naturalni mogą mieć interes w sprawie, ale nie zastępują przysposobionego jako uprawnionego do żądania rozwiązania przysposobienia. Przykładowo Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 13 stycznia 1953 r., C. 2822/52, wskazał, że rodzice naturalni małoletniego przysposobionego nie mogą w jego imieniu wytoczyć powództwa o rozwiązanie przysposobienia.

Wspólne przysposobienie przez małżonków

Jeżeli dziecko zostało przysposobione wspólnie przez małżonków, każdy z przysposabiających może żądać rozwiązania stosunku przysposobienia tylko w zakresie swojej relacji z przysposobionym. Nie zawsze zatem rozwiązanie adopcji wobec jednego z małżonków oznacza automatyczne ustanie więzi prawnej z drugim małżonkiem.

Takie podejście jest zgodne z funkcją art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd ocenia bowiem konkretną więź między przysposobionym a przysposabiającym. Może się zdarzyć, że po rozwodzie małżonków adopcyjnych więź dziecka z jednym z nich została całkowicie zerwana, a z drugim nadal istnieje i służy dobru dziecka.

Jakie są ważne powody rozwiązania adopcji?

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie definiuje pojęcia ważnych powodów z art. 125 § 1. Sąd ocenia je indywidualnie, według stanu istniejącego w chwili orzekania. Zgodnie z art. 316 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy.

W praktyce za ważny powód najczęściej uznaje się trwały, głęboki i nieodwracalny rozkład więzi rodzinnej między przysposobionym a przysposabiającym. Chodzi o sytuację, w której relacja rodzic-dziecko istnieje już tylko formalnie, a jej utrzymywanie nie spełnia funkcji rodzinnej i wychowawczej.

Ważnym powodem może być przykładowo całkowite zerwanie kontaktów, długotrwały konflikt, przemoc, rażące zaniedbanie obowiązków rodzinnych, instrumentalne potraktowanie adopcji albo sytuacja, w której dziecko faktycznie wróciło do rodziny biologicznej i tam funkcjonuje jego centrum życia. Każdy z tych przypadków wymaga jednak dowodów i oceny konkretnego stanu faktycznego.

Nie jest natomiast wystarczające samo rozczarowanie przysposabiającego, trudności wychowawcze, urodzenie się dziecka biologicznego przysposabiającemu albo zwykły konflikt rodzinny, który można próbować rozwiązać bez zrywania więzi adopcyjnej. Jeżeli problem dotyczy małoletniego, sąd szczególnie uważnie bada, czy rozwiązanie adopcji nie przerzuci na dziecko skutków błędów dorosłych.

Czy można rozwiązać adopcję pełnoletniego dziecka?

Tak, art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie ogranicza żądania rozwiązania adopcji tylko do małoletnich. Przysposobiony pełnoletni może sam wystąpić z pozwem, a przysposabiający może pozwać pełnoletniego przysposobionego. Pełnoletność ma znaczenie także na etapie powstania więzi adopcyjnej; osobno wyjaśniamy, czy można przysposobić pełnoletnie dzieci małżonka.

W sprawach dotyczących osoby pełnoletniej sąd nie bada już, czy wskutek rozwiązania ucierpi dobro małoletniego dziecka, ale nadal ocenia ważne powody i zasady współżycia społecznego. Znaczenie ma również to, kto doprowadził do rozkładu więzi. W orzecznictwie podkreśla się, że strona, która sama zawiniła zerwanie relacji rodzinnej, nie powinna co do zasady korzystać z własnego nagannego zachowania jako podstawy żądania rozwiązania adopcji.

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 10 września 1965 r., II CR 264/65, wskazał, że przy żądaniu rozwiązania przysposobienia pełnoletniego należy uwzględniać zachowanie obu stron, także z okresu małoletniości przysposobionego. Jeżeli trudności były skutkiem zaniedbań wychowawczych przysposabiającego, może to przemawiać przeciwko uwzględnieniu pozwu.

Czy sąd może zasądzić alimenty lub rentę po rozwiązaniu adopcji?

Tak. Art. 125 § 1 zdanie trzecie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że orzekając rozwiązanie stosunku przysposobienia, sąd może, stosownie do okoliczności, utrzymać w mocy wynikające z niego obowiązki alimentacyjne.

W praktyce oznacza to, że w wyroku rozwiązującym adopcję sąd może pozostawić obowiązek alimentacyjny między przysposabiającym a przysposobionym. Może on przybrać postać świadczenia płatnego okresowo, potocznie określanego jako renta alimentacyjna. Dotyczy to także przysposobionego pełnoletniego, jeżeli spełnione są przesłanki alimentacji, a okoliczności sprawy przemawiają za utrzymaniem obowiązku.

Jeżeli sąd nie utrzyma obowiązku alimentacyjnego w wyroku rozwiązującym przysposobienie, późniejsze powoływanie się na alimenty wynikające z rozwiązanego stosunku adopcji będzie zasadniczo wyłączone. Dlatego żądanie dotyczące alimentów trzeba zgłosić i uzasadnić w toku sprawy o rozwiązanie przysposobienia.

Skutki rozwiązania przysposobienia

Zgodnie z art. 126 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą rozwiązania stosunku przysposobienia ustają jego skutki. Jeżeli rozwiązanie nastąpiło po śmierci przysposabiającego, uważa się, że skutki przysposobienia ustały z chwilą jego śmierci.

Co do zasady ustają więc prawa i obowiązki wynikające z adopcji, w tym więź prawna między przysposobionym a przysposabiającym oraz jego rodziną. Jednocześnie, przy przysposobieniu pełnym i niepełnym, odżywają prawa i obowiązki wynikające z naturalnego pochodzenia, chyba że konkretna sytuacja prawna została ukształtowana odmiennie innymi orzeczeniami sądu.

Skutkiem rozwiązania adopcji mogą być również zmiany w dziedziczeniu. Po ustaniu stosunku przysposobienia przysposobiony nie dziedziczy już po przysposabiającym jako jego dziecko na podstawie ustawowego porządku dziedziczenia, a przysposabiający nie dziedziczy po przysposobionym z tego tytułu. W praktyce trzeba jednak każdorazowo sprawdzić, czy istnieje testament, wcześniejsze rozporządzenia majątkowe albo inne podstawy dziedziczenia.

Nazwisko i imię po rozwiązaniu adopcji

Art. 126 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje zasadę, że przysposobiony zachowuje nazwisko nabyte przez przysposobienie oraz otrzymane w związku z przysposobieniem imię lub imiona.

Od tej zasady są dwa wyjątki. Po pierwsze, z ważnych powodów sąd może w orzeczeniu o rozwiązaniu przysposobienia postanowić, że przysposobiony wraca do nazwiska, które nosił przed adopcją. Wniosek w tym zakresie może złożyć przysposobiony albo przysposabiający. Po drugie, na wniosek przysposobionego sąd orzeka o jego powrocie do poprzednio noszonego imienia lub imion.

Ważnym powodem zmiany nazwiska może być na przykład zgodne żądanie stron, potrzeba ochrony tożsamości przysposobionego, brak jakiejkolwiek więzi z rodziną adopcyjną albo szczególna sytuacja, w której dalsze noszenie nazwiska prowadziłoby do uzasadnionych konfliktów. Samo rozwiązanie adopcji nie oznacza jednak automatycznego powrotu do poprzedniego nazwiska.

Miejsce zamieszkania po rozwiązaniu adopcji

Miejsce zamieszkania nie jest skutkiem, który zachowuje się lub traci wyłącznie przez rozwiązanie adopcji. Zgodnie z art. 25 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

W przypadku dziecka stosuje się art. 26 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego rodzica, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy na podstawie art. 26 § 2 Kodeksu cywilnego.

Po rozwiązaniu adopcji małoletni może więc mieszkać z rodzicami biologicznymi, z opiekunem, w pieczy zastępczej albo w innym miejscu ustalonym przez sąd, zależnie od tego, komu przysługuje władza rodzicielska lub opieka oraz co odpowiada dobru dziecka.

Rozwiązanie adopcji po śmierci przysposobionego albo przysposabiającego

Art. 125 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że po śmierci przysposobionego lub przysposabiającego rozwiązanie stosunku przysposobienia nie jest dopuszczalne. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której przysposabiający zmarł po wszczęciu sprawy o rozwiązanie przysposobienia. W takim przypadku na miejsce przysposabiającego w procesie wstępuje kurator ustanowiony przez sąd.

Jeżeli więc przysposobiony zmarł przed wniesieniem pozwu albo w toku sprawy, rozwiązanie adopcji nie będzie możliwe. Jeżeli przysposabiający zmarł przed wniesieniem pozwu, również nie można skutecznie wszcząć sprawy. Wyjątek ustawowy chroni tylko proces już rozpoczęty przed śmiercią przysposabiającego.

Jaki sąd rozpoznaje sprawę i jak wygląda procedura?

Sprawa o rozwiązanie przysposobienia toczy się w procesie, a nie w postępowaniu nieprocesowym właściwym dla samego orzeczenia adopcji. Pozew składa się do sądu rejonowego, ponieważ art. 17 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego wyłącza sprawy o rozwiązanie przysposobienia z właściwości sądu okręgowego w sprawach o prawa niemajątkowe, a zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy, które nie należą do sądów okręgowych, rozpoznają sądy rejonowe.

W pozwie należy wskazać strony, żądanie rozwiązania przysposobienia, uzasadnienie ważnych powodów, dowody oraz ewentualne wnioski dotyczące alimentów, nazwiska lub imienia. Dowodami mogą być dokumenty, korespondencja, zeznania świadków, opinie specjalistów, akta wcześniejszych spraw rodzinnych albo inne materiały pokazujące rzeczywisty stan relacji.

Nie ma ustawowego terminu, w którym trzeba wnieść pozew o rozwiązanie adopcji. Należy jednak pamiętać, że sąd ocenia aktualny stan sprawy. Jeżeli przyczyna konfliktu ustała, relacje zostały odbudowane albo rozwiązanie adopcji przestało odpowiadać dobru dziecka, powództwo może zostać oddalone.

FAQ

Czy adopcję można unieważnić?

Co do zasady nie mówi się o unieważnieniu adopcji, lecz o rozwiązaniu stosunku przysposobienia. Podstawą jest art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątkowe wady postępowania adopcyjnego mogą być oceniane odrębnymi środkami procesowymi, ale typową drogą ustania adopcji jest pozew o rozwiązanie przysposobienia.

Czy można rozwiązać przysposobienie całkowite?

Nie, jeżeli chodzi o przysposobienie, na które rodzice wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego. Art. 125¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost wyłącza możliwość rozwiązania takiego przysposobienia.

Czy pełnoletnie dziecko adoptowane może samo wystąpić do sądu?

Tak. Pełnoletni przysposobiony może sam wnieść pozew o rozwiązanie adopcji na podstawie art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Musi jednak wykazać ważne powody rozwiązania stosunku przysposobienia.

Czy po rozwiązaniu adopcji trzeba zmienić nazwisko?

Nie. Zgodnie z art. 126 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przysposobiony zachowuje nazwisko nabyte przez adopcję. Powrót do poprzedniego nazwiska wymaga rozstrzygnięcia sądu i ważnych powodów.

Czy po rozwiązaniu adopcji przysposabiający nadal płaci alimenty?

Tylko wtedy, gdy sąd utrzyma obowiązek alimentacyjny w wyroku rozwiązującym przysposobienie. Pozwala na to art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli sąd tego nie zrobi, obowiązki wynikające z adopcji co do zasady ustają.

Czy rozwód rodziców adopcyjnych wystarczy do rozwiązania adopcji?

Sam rozwód przysposabiających nie wystarcza. Może być jedną z okoliczności sprawy, ale sąd nadal musi ustalić ważne powody z art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz ocenić dobro małoletniego dziecka.

Źródła

• Art. 125, art. 125¹, art. 126, art. 127, art. 135 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 25 i art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 16 § 1, art. 17 pkt 1 i art. 316 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 13 stycznia 1953 r., C. 2822/52.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 10 września 1965 r., II CR 264/65.
• Orzeczenie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 1979 r., IV CR 194/79.