Rozwód czy separacja – co wybrać i jakie są skutki?

Rozwód a separacja – podstawowa różnica

Najkrócej: separacja ma uregulować rozstanie bez definitywnego rozwiązania małżeństwa, a rozwód kończy małżeństwo. To najważniejsza praktyczna różnica.

Zgodnie z art. 61¹ § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, aby sąd orzekł separację. Natomiast zgodnie z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozwód jest dopuszczalny wtedy, gdy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

W praktyce oznacza to, że separacja jest rozwiązaniem częściej wybieranym wtedy, gdy małżonkowie nie funkcjonują już jak rodzina, ale nie chcą jeszcze definitywnie kończyć małżeństwa albo chcą najpierw uporządkować kwestie dzieci, alimentów i codziennego funkcjonowania.

Kiedy separacja ma sens, a kiedy lepszy jest rozwód?

Separacja zwykle ma sens wtedy, gdy:

• nie chcą Państwo jeszcze definitywnie kończyć małżeństwa,
• ważne jest szybkie i formalne uregulowanie alimentów, dzieci i mieszkania,
• dopuszczają Państwo możliwość powrotu do wspólnego życia,
• z przyczyn osobistych, światopoglądowych lub religijnych nie chcą Państwo rozwodu.

Rozwód jest zwykle lepszym rozwiązaniem wtedy, gdy nie ma już realnej perspektywy powrotu, a Państwu zależy na definitywnym zakończeniu małżeństwa i pełnym uregulowaniu skutków rozstania.

Jeżeli w praktyce od dawna żyją Państwo osobno emocjonalnie, fizycznie i gospodarczo, a decyzja o rozstaniu jest ostateczna, często bardziej adekwatny jest rozwód niż separacja. Jeżeli jednak celem jest przede wszystkim uporządkowanie sytuacji prawnej bez zamykania drogi do odbudowy relacji, separacja bywa rozwiązaniem bezpieczniejszym.

Jak sąd ocenia zupełny rozkład pożycia?

Przez zupełny rozkład pożycia rozumie się zerwanie trzech więzi małżeńskich: duchowej, fizycznej i gospodarczej. Taka wykładnia wynika z utrwalonej praktyki orzeczniczej przy stosowaniu art. 56 § 1 i art. 61¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie oznacza to jednak, że każde wspólne mieszkanie wyklucza separację albo rozwód. Zdarza się, że małżonkowie mieszkają jeszcze pod jednym adresem wyłącznie z powodów finansowych, lokalowych albo ze względu na dzieci. Sam ten fakt nie przekreśla rozkładu pożycia, jeśli faktycznie nie prowadzą już wspólnego życia jako małżonkowie.

Przy rozwodzie sąd bada dodatkowo, czy rozkład jest trwały, czyli czy z okoliczności sprawy wynika, że powrót do pożycia nie jest realny. To zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Kiedy sąd nie orzeknie separacji albo rozwodu?

Separacja nie jest dopuszczalna, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego – art. 61¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Podobne ograniczenia przewiduje rozwód. Zgodnie z art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Dodatkowo, zgodnie z art. 56 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę albo brak zgody jest w danych okolicznościach sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

To oznacza, że przy dzieciach sąd zawsze będzie patrzył nie tylko na interes małżonków, ale przede wszystkim na sytuację małoletnich.

Czy przy separacji orzeczenie o winie ma znaczenie?

Tak, ale zwykle mniejsze niż przy rozwodzie. Zgodnie z art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do separacji stosuje się odpowiednio m.in. art. 57 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a więc sąd co do zasady może także orzekać o winie rozkładu pożycia, chyba że małżonkowie zgodnie żądają zaniechania orzekania o winie.

Największe praktyczne znaczenie wina ma przy alimentach między małżonkami. Przy rozwodzie wynika to wprost z art. 60 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli rozwód zostanie orzeczony bez wyłącznej winy jednego małżonka, małżonek może żądać alimentów od drugiego tylko wtedy, gdy znajduje się w niedostatku – art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli natomiast jeden z małżonków zostanie uznany za wyłącznie winnego, małżonek niewinny może żądać alimentów także wtedy, gdy rozwód powoduje istotne pogorszenie jego sytuacji materialnej – art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W przypadku separacji zastosowanie ma art. 61⁴ § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego małżonka pozostającego w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z tym że obowiązek ten nie wygasa po upływie pięciu lat.

Jeżeli więc zależy Pani przede wszystkim na alimentach na dzieci, kwestia winy nie musi być kluczowa. Jeżeli jednak rozważa Pani również alimenty na swoją rzecz, ocena winy może mieć realne znaczenie.

Alimenty na dzieci i sytuacja małżonka

Jeżeli dzieci mają pozostać przy Pani, w sprawie o separację lub rozwód sąd może orzec o wykonywaniu władzy rodzicielskiej, kontaktach i alimentach na dzieci. Podstawą obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec dziecka jest art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a zakres świadczeń zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka i możliwości zarobkowych oraz majątkowych rodziców – art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawie rozwodowej albo separacyjnej sąd rozstrzyga także o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem i kontaktach – odpowiednio art. 58 § 1 i § 1a oraz art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli chodzi o utrzymanie rodziny jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy, można żądać zabezpieczenia. W toku postępowania sąd może wydać postanowienie zabezpieczające alimenty lub inne należności jeszcze przed wyrokiem końcowym, na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 oraz art. 753 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. W praktyce to bardzo ważne, gdy zależy Pani na regularnych wpłatach już od początku sprawy.

Jeżeli małżonkowie żyją osobno bez orzeczenia sądu, czasem podstawą roszczeń bywa także obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To bywa istotne przy nieformalnym rozstaniu i zanim zapadnie wyrok.

Zobacz również: utrzymywanie żony w separacji.

Mieszkanie, wspólny dom i korzystanie z lokalu

Jeżeli nadal mieszkają Państwo razem, sąd może w wyroku uregulować sposób korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych lub pozostających w separacji małżonków. Wynika to z art. 58 § 2 oraz art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję – także na podstawie art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego odpowiednio do separacji.

Jeżeli nie mają Państwo sporu majątkowego i porozumieją się co do korzystania z mieszkania oraz co do majątku, sprawa zwykle jest prostsza. Trzeba jednak pamiętać, że sam rozwód lub separacja nie zawsze automatycznie załatwiają podział majątku wspólnego. Co do zasady podział majątku przeprowadza się osobno, chyba że sąd dokona podziału już w wyroku rozwodowym i nie spowoduje to nadmiernej zwłoki – art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy pobyt za granicą coś zmienia?

Tak, ale nie zawsze wyklucza sprawę w Polsce. W sprawach małżeńskich z elementem zagranicznym trzeba odróżnić dwie kwestie: jurysdykcję, czyli czy w ogóle może orzekać sąd polski, oraz właściwość miejscową, czyli który konkretnie sąd w Polsce będzie właściwy.

Jeżeli sprawa ma związek z państwem członkowskim Unii Europejskiej, zastosowanie może mieć rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej (tzw. Bruksela IIb). W zależności od sytuacji znaczenie ma zwykły pobyt małżonków, ostatni wspólny zwykły pobyt, miejsce zwykłego pobytu pozwanego albo obywatelstwo małżonków.

Jeżeli jurysdykcja polska istnieje, właściwość miejscową sądu w Polsce ustala się według art. 41 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: wyłącznie właściwy jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich jeszcze w tym okręgu ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. W braku takiej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.

Nie da się więc bez sprawdzenia stanu faktycznego z góry przyjąć, że zawsze należy pozwać w miejscu wcześniejszego zamieszkania w Polsce. Przy pobycie za granicą trzeba najpierw ustalić jurysdykcję według przepisów unijnych albo krajowych, a dopiero potem konkretny sąd.

Opłata od pozwu

Zarówno od pozwu o rozwód, jak i od pozwu o separację pobiera się opłatę stałą 600 zł – zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli sytuacja finansowa na to nie pozwala, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na zasadach określonych w art. 102 ust. 1 tej ustawy.

Co w praktyce wybrać w opisanej sytuacji?

Przy założeniu, że dzieci mają zostać z Panią, nie ma wspólnych kredytów, a podział majątku ma być zgodny, kluczowe są zwykle trzy pytania:

1. Czy dopuszczają Państwo realny powrót do małżeństwa?
2. Czy zależy Pani na definitywnym zakończeniu małżeństwa?
3. Czy chce Pani dochodzić także roszczeń alimentacyjnych na swoją rzecz zależnych od ustalenia winy?

Jeżeli nie planują Państwo nowych związków, ale chcą przede wszystkim formalnie uporządkować sytuację, separacja może być wystarczająca. Jeżeli jednak wewnętrznie decyzja o rozstaniu jest już ostateczna, a powrót nie wchodzi w grę, rozwód zwykle jest rozwiązaniem bardziej praktycznym i końcowym.

W sprawie z dziećmi i pobytem za granicą warto też zwrócić uwagę na dowody dotyczące miejsca zwykłego pobytu dzieci, szkoły, kosztów utrzymania i bieżącego modelu opieki. Te kwestie często decydują o szybkości i kierunku rozstrzygnięcia.

FAQ

Czy do separacji potrzebna jest zgoda drugiego małżonka?

Nie zawsze. Jeżeli separacji żąda jeden małżonek, sąd może ją orzec mimo braku zgody drugiego, o ile spełnione są przesłanki z art. 61¹ § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgoda małżonków ma większe znaczenie przy separacji na zgodny wniosek, gdy nie mają wspólnych małoletnich dzieci – art. 61¹ § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy przy separacji można żądać alimentów na dzieci?

Tak. Sąd może orzec alimenty na wspólne małoletnie dzieci w sprawie o separację tak samo jak w sprawie o rozwód, stosując odpowiednio przepisy o rozwodzie, w tym art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy przy separacji można dostać alimenty na siebie?

Tak. Na podstawie art. 61⁴ § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosuje się odpowiednio art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że obowiązek alimentacyjny między małżonkami może powstać także po orzeczeniu separacji.

Czy wspólne mieszkanie wyklucza rozwód lub separację?

Nie. Jeżeli mimo wspólnego adresu nie istnieją już więzi małżeńskie, wspólne mieszkanie samo w sobie nie przekreśla ani separacji, ani rozwodu. Sąd ocenia całokształt relacji między małżonkami.

Czy po separacji można później wziąć rozwód?

Tak. Jeżeli po orzeczeniu separacji okaże się, że powrót do małżeństwa nie nastąpi, można później wystąpić o rozwód. Sama wcześniejsza separacja nie zamyka drogi do rozwiązania małżeństwa.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. – EUR-Lex
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 12.03.2010 r., I ACa 35/10