Środki na wspólnym koncie po śmierci małżonka a spadek

Status środków na wspólnym rachunku bankowym

Samo to, że rachunek jest wspólny, nie przesądza jeszcze automatycznie, że każdy współposiadacz ma po 1/2 środków wobec pozostałych osób prywatnych. Z punktu widzenia banku każdy współposiadacz rachunku wspólnego może co do zasady samodzielnie dysponować środkami, ale w relacjach spadkowych trzeba ustalić, do kogo pieniądze rzeczywiście należały. Podstawą jest treść umowy rachunku oraz ogólne zasady prawa cywilnego dotyczące współwłasności i rozliczeń majątkowych.

Jeżeli rachunek był prowadzony dla Pani i córki, to po śmierci męża do spadku po nim nie wchodzi automatycznie połowa salda rachunku. Do spadku może wejść tylko ta część środków, która przed śmiercią należała do męża. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy pieniądze znajdujące się na koncie pochodziły z majątku wspólnego małżonków, mimo że formalnie rachunek był prowadzony na Panią i córkę.

Przy ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje majątek wspólny obejmujący przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Z kolei zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że po śmierci jednego małżonka najpierw ustala się, jaka część danych środków stanowiła majątek wspólny, a dopiero udział zmarłego w tym majątku wchodzi do spadku.

Jeżeli więc pieniądze zgromadzone na rachunku pochodziły z majątku wspólnego małżonków, to co do zasady połowa tych środków należała już wcześniej do Pani, a tylko druga połowa mogła należeć do męża. Następnie ta część podlega dziedziczeniu przez spadkobierców. Jeżeli spadkobierczyniami są żona i córka, dziedziczą one co do zasady w częściach równych, z zastrzeżeniem że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku – art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jeżeli natomiast między małżonkami istniała rozdzielność majątkowa, ocena jest inna. Wtedy nie działa art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i trzeba ustalić, czy środki były wyłączną własnością zmarłego, Pani, córki albo stanowiły współwłasność w innych udziałach wynikających z konkretnych wpłat i ustaleń między stronami. W takim wariancie środki na rachunku Pani i córki mogą w ogóle nie wejść do spadku po mężu, jeżeli nie da się wykazać, że należały do niego.

Jak ustalić, jaka kwota wchodzi do spadku?

W praktyce trzeba odpowiedzieć na trzy pytania:

1. czy środki na rachunku pochodziły z majątku wspólnego małżonków,
2. czy pochodziły z majątku osobistego jednego z małżonków albo córki,
3. czy da się wykazać źródło pochodzenia pieniędzy na dzień śmierci spadkodawcy.

Nie ma przepisu, który nakazywałby zawsze przyjąć prosty schemat „1/2 dla współposiadacza rachunku i 1/2 dla drugiego”. Taki skrót bywa użyteczny praktycznie, ale tylko wtedy, gdy odpowiada rzeczywistemu stanowi majątkowemu. Jeżeli np. na rachunek wpływały wyłącznie emerytury obojga małżonków objęte wspólnością ustawową, a córka była dopisana do rachunku jedynie technicznie, to w sporze spadkowym znaczenie będzie miało nie tylko brzmienie umowy z bankiem, lecz także pochodzenie środków.

Jeżeli między spadkobiercami nie ma zgody co do tego, jaka część pieniędzy należała do zmarłego, sprawa może wymagać dodatkowych ustaleń dowodowych, a nawet postępowania o dział spadku lub o rozliczenie nakładów. W takich sytuacjach znaczenie mają wyciągi bankowe, historia wpływów, umowa rachunku, dokumenty potwierdzające ustrój majątkowy oraz źródło pieniędzy.

Zwrot nadpłaty za antenę satelitarną lub inną usługę

Zwrot nadpłaty za antenę satelitarną, internet, prąd, gaz albo inną usługę nie jest traktowany odrębnie tylko dlatego, że pieniądze wypłaca operator po śmierci abonenta. Z prawnego punktu widzenia chodzi o wierzytelność, czyli roszczenie o zwrot pieniędzy przysługujące wobec usługodawcy. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, o ile nie należą do wyjątków z art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc na dzień śmierci istniała nadpłata należna zmarłemu, to co do zasady wierzytelność o jej zwrot wchodzi do spadku. Jednak znowu trzeba ocenić, czy była to wierzytelność należąca w całości do zmarłego, czy do majątku wspólnego małżonków. Gdy abonament był opłacany z majątku wspólnego, najczęściej tylko udział zmarłego w tej wierzytelności będzie składnikiem spadku. Przy rozdzielności majątkowej częściej będzie to roszczenie w całości należące do zmarłego.

W praktyce nie sam przelew zwrotny po śmierci decyduje o wejściu do spadku, lecz to, komu przysługiwało roszczenie o zwrot w chwili śmierci. Jeżeli sytuacja jest nietypowa, np. umowa była na zmarłego, ale nadpłata powstała już po śmierci wskutek późniejszego rozliczenia, trzeba przeanalizować dokumenty operatora i sposób naliczenia zwrotu.

Czy trzeba zgłosić nabycie spadku na formularzu SD-Z2?

Tak, ale tylko wtedy, gdy chce Pani skorzystać z pełnego zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny. Zgodnie z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn zwalnia się od podatku nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę, jeżeli zgłoszą nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy.

Przy dziedziczeniu potwierdzonym aktem poświadczenia dziedziczenia termin liczy się od dnia jego zarejestrowania w Rejestrze Spadkowym – art. 4a ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 4a ust. 1a ustawy o podatku od spadków i darowizn. W przypadku prawomocnego postanowienia sądu termin biegnie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.

Jeżeli termin 6 miesięcy zostanie przekroczony, zwolnienie z art. 4a co do zasady przepada. Wtedy nabycie podlega opodatkowaniu na zasadach właściwych dla I grupy podatkowej, chyba że w konkretnej sprawie da się wykazać przesłanki z art. 4a ust. 2 tej ustawy, czyli późniejsze powzięcie wiadomości o nabyciu i zgłoszenie w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o nabyciu, przy jednoczesnym uprawdopodobnieniu tej okoliczności.

Formularz SD-Z2 składa każdy uprawniony spadkobierca osobno. Nie wystarczy, że zgłoszenie złoży tylko jeden z nich. Jeżeli więc spadek nabyły żona i córka, co do zasady każda z nich powinna osobno dochować wymogów zwolnienia.

Czy zgłoszenie SD-Z2 jest potrzebne tylko powyżej kwoty wolnej?

W praktyce przy najbliższej rodzinie najbezpieczniej jest odróżnić dwie sytuacje:

Kwota wolna dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej wynika z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn i obecnie wynosi 36 120 zł. Trzeba jednak pamiętać, że jest to instytucja inna niż pełne zwolnienie dla tzw. grupy zerowej z art. 4a tej ustawy.

Dlatego twierdzenie, że SD-Z2 składa się wyłącznie po przekroczeniu 36 120 zł, jest zbyt uproszczone. Jeżeli celem jest bezpieczne skorzystanie z pełnego zwolnienia dla najbliższej rodziny, zgłoszenie w terminie co do zasady powinno zostać złożone niezależnie od tego, że wartość udziału może finalnie nie przekraczać kwoty wolnej właściwej dla I grupy. W sprawach granicznych lub niejednoznacznych warto zweryfikować sposób liczenia z doradcą lub prawnikiem.

Jakie składniki wykazać w zgłoszeniu?

W zgłoszeniu SD-Z2 należy wykazać rzeczy i prawa majątkowe nabyte w drodze spadku, a więc także udział w środkach pieniężnych oraz udział w wierzytelności o zwrot nadpłaty, jeżeli rzeczywiście należały do spadkodawcy. Nie wpisuje się całego salda rachunku tylko dlatego, że rachunek istniał. Wpisuje się wartość udziału przypadającego po zmarłym.

Jeżeli nie ma jeszcze całkowitej pewności co do wysokości konkretnego składnika, warto zadbać o dokumenty potwierdzające przyjętą wycenę i sposób ustalenia udziału. Gdy po złożeniu zgłoszenia ujawnią się nowe składniki spadku albo okaże się, że wartość była inna, może być potrzebna korekta zgłoszenia.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te same zasady działają w różnych wariantach stanu faktycznego.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy bank blokuje wspólne konto po śmierci małżonka?

Nie zawsze. To zależy od tego, kto był posiadaczem rachunku. Jeżeli zmarły nie był współposiadaczem tego konkretnego rachunku, sam fakt jego śmierci nie powoduje automatycznej blokady konta Pani i córki. Inaczej może być, gdy zmarły był stroną umowy rachunku.

Czy cała kwota z konta wspólnego matki i córki podlega dziedziczeniu po ojcu?

Nie. Do spadku po ojcu wchodzi tylko ta część środków, która rzeczywiście należała do niego. Trzeba ustalić źródło pieniędzy i ustrój majątkowy małżonków.

Czy każde dziecko i małżonek składają osobny SD-Z2?

Tak. Zgłoszenie składa każdy spadkobierca oddzielnie, jeżeli chce skorzystać ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Od kiedy liczy się 6 miesięcy przy akcie poświadczenia dziedziczenia?

Termin liczy się od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia w Rejestrze Spadkowym, a nie od samej daty śmierci spadkodawcy.

Czy zwrot nadpłaty za abonament zawsze wchodzi do spadku?

Nie zawsze w całości. Wchodzi do spadku tylko w takim zakresie, w jakim roszczenie o zwrot należało do zmarłego. Przy wspólności ustawowej często będzie to jedynie udział zmarłego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207

4. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939