Dziecko z pierwszego małżeństwa a spadek po ojcu – jak zabezpieczyć majątek?

Dziedziczenie dziecka z pierwszego małżeństwa po ojcu

Dziecko z pierwszego małżeństwa ma takie same prawa spadkowe po ojcu jak dzieci z kolejnego związku. Prawo spadkowe nie różnicuje dzieci według tego, z którego małżeństwa pochodzą ani czy rodzice dziecka byli małżeństwem w chwili śmierci ojca. Jeżeli ojciec nie pozostawi testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe.

Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Jeżeli więc mąż ma żonę i jedno dziecko z pierwszego małżeństwa, przy dziedziczeniu ustawowym co do zasady każde z nich otrzyma po połowie spadku po mężu.

Trzeba przy tym odróżnić majątek osobisty męża od majątku wspólnego małżonków. Jeżeli dom wchodzi do majątku wspólnego, po śmierci męża najpierw ustala się udział przypadający żyjącej żonie z tytułu wspólności majątkowej, a dopiero udział zmarłego wchodzi do spadku. Jeżeli dom był wyłączną własnością męża, cała nieruchomość może wejść do spadku.

Czy można sprawić, aby dziecko z pierwszego małżeństwa nie dziedziczyło?

Najprostsza odpowiedź brzmi: ojciec może w testamencie powołać do spadku inną osobę, np. obecną żonę, ale samo pominięcie dziecka nie oznacza jeszcze, że dziecko niczego nie otrzyma. Zgodnie z art. 941 Kodeksu cywilnego rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Testament pozwala zmienić porządek dziedziczenia ustawowego, ale nie zawsze eliminuje roszczenie o zachowek.

Jeżeli dziecko zostałoby pominięte w testamencie, może dochodzić zachowku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady wynosi on połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy - dwie trzecie tego udziału.

W praktyce oznacza to, że testament na rzecz obecnej żony może zabezpieczyć własność majątku, ale może równocześnie spowodować obowiązek zapłaty zachowku dziecku z pierwszego małżeństwa. Od 2023 r. obowiązują także przepisy pozwalające osobie zobowiązanej do zapłaty zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku. Nie jest to jednak automatyczne i wymaga oceny sytuacji osobistej oraz majątkowej obu stron.

Wydziedziczenie dziecka - tylko w szczególnych przypadkach

Wydziedziczenie nie służy do swobodnego pomijania dziecka w spadku. Jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z ustawowych przyczyn z art. 1008 Kodeksu cywilnego, czyli gdy uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo najbliższej mu osoby umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu i odpowiadać rzeczywistości. Sam fakt, że dziecko pochodzi z pierwszego małżeństwa, że relacje rodzinne są trudne albo że obecny małżonek chce zachować dom dla siebie, nie wystarcza do skutecznego wydziedziczenia.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku

Jeżeli dziecko jest pełnoletnie i zgadza się na uporządkowanie spraw spadkowych za życia ojca, bardzo ważnym rozwiązaniem może być umowa o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego.

Aktualne brzmienie art. 1048 Kodeksu cywilnego pozwala także ograniczyć zrzeczenie do samego prawa do zachowku w całości albo w części. To istotne w sytuacjach, w których strony chcą pozostawić dziecku możliwość dziedziczenia testamentowego, ale wyłączyć albo ograniczyć późniejsze roszczenie pieniężne przeciwko drugiemu małżonkowi.

Skutki zrzeczenia się dziedziczenia obejmują również zstępnych zrzekającego się, chyba że w umowie postanowiono inaczej. Dlatego przy sporządzaniu aktu notarialnego trzeba wyraźnie wskazać, czy zrzeczenie obejmuje tylko dziecko, czy także jego dzieci i dalszych zstępnych.

Zapis zwykły, zapis windykacyjny i służebność mieszkania

Jeżeli celem jest to, aby obecna żona mogła mieszkać w domu do końca życia, a dziecko otrzymało majątek dopiero później albo zostało rozliczone w inny sposób, warto rozważyć zapisy testamentowe. Zgodnie z art. 968 Kodeksu cywilnego spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby. Jest to zapis zwykły.

Przykładowo ojciec może zobowiązać spadkobiercę do ustanowienia na rzecz żony służebności mieszkania albo do zapłaty określonej kwoty na rzecz dziecka. Zapis zwykły tworzy roszczenie, którego zapisobierca może dochodzić od obciążonego spadkobiercy.

Silniejszym narzędziem w odniesieniu do konkretnych składników majątku może być zapis windykacyjny. Wymaga on testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego. Może dotyczyć m.in. rzeczy oznaczonej co do tożsamości, zbywalnego prawa majątkowego, przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego albo ustanowienia na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Właśnie dlatego zapis windykacyjny bywa wykorzystywany do ustanowienia służebności mieszkania na rzecz drugiego małżonka.

Trzeba jednak pamiętać, że ustanowienie służebności mieszkania nie jest tym samym co pozbawienie dziecka prawa do zachowku. Służebność zabezpiecza możliwość korzystania z domu, ale kwestia zachowku wymaga osobnej analizy.

Polecenie testamentowe - dlaczego bywa niewystarczające?

Polecenie testamentowe polega na nałożeniu na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązku oznaczonego działania albo zaniechania, bez czynienia określonej osoby wierzycielem. Wynika to z art. 982 Kodeksu cywilnego. W praktyce polecenie może służyć np. zobowiązaniu spadkobiercy do określonego zachowania, ale jest słabsze niż zapis, jeżeli celem jest przyznanie konkretnej osobie roszczenia majątkowego.

Jeżeli więc mąż chciałby, aby jego dziecko otrzymało dom dopiero po śmierci obecnej żony, samo polecenie skierowane do żony może okazać się zbyt nieprecyzyjne lub niewystarczające. W wielu sytuacjach bezpieczniejsze będzie połączenie testamentów obojga małżonków, służebności, zapisów oraz ewentualnych umów notarialnych. Należy przy tym pamiętać, że wspólny testament małżonków nie jest w polskim prawie dopuszczalny - każde z małżonków powinno sporządzić własny testament.

Darowizna domu za życia a zachowek dziecka

Często rozważanym rozwiązaniem jest przepisanie domu na obecną żonę jeszcze za życia męża. Taka decyzja wymaga dużej ostrożności. Darowizny dokonane przez spadkodawcę mogą być doliczane przy obliczaniu zachowku, a więc dziecko może w przyszłości dochodzić roszczeń pieniężnych mimo tego, że nieruchomość została przekazana wcześniej.

W części spraw alternatywą bywa umowa dożywocia albo inne odpłatne uregulowanie własności, ale nie należy traktować ich jako prostego sposobu na obejście przepisów o zachowku. Każda czynność dokonana krótko przed śmiercią, bez ekwiwalentu albo z pokrzywdzeniem osób bliskich może stać się przedmiotem sporu.

Jak bezpiecznie zaplanować majątek w rodzinie patchworkowej?

Najbezpieczniejsze planowanie powinno zacząć się od ustalenia, co faktycznie wchodziłoby do spadku po mężu. Następnie trzeba określić cel: czy chodzi o wyłączenie dziecka od dziedziczenia, ograniczenie zachowku, zapewnienie żonie mieszkania, czy przekazanie dziecku domu dopiero po śmierci obojga małżonków.

W zależności od celu można rozważyć: testament na rzecz obecnej żony, testament notarialny z zapisem windykacyjnym, zapis zwykły, służebność mieszkania, umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, umowę o zrzeczenie się zachowku, umowy majątkowe między małżonkami, darowiznę albo odpłatne przeniesienie własności. Każde z tych rozwiązań ma inne skutki podatkowe, spadkowe i rodzinne.

Podsumowanie

Nie ma prostego, jednostronnego sposobu, aby dziecko z pierwszego małżeństwa całkowicie pozbawić praw po ojcu tylko dlatego, że obecna rodzina chce zachować majątek dla siebie. Dziecko można pominąć w testamencie, ale wtedy najczęściej pojawia się problem zachowku. Wydziedziczenie jest możliwe tylko przy ustawowych przyczynach, a umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku wymaga zgody dziecka i aktu notarialnego.

Jeżeli głównym celem jest ochrona obecnego małżonka, warto rozważyć służebność mieszkania, zapis zwykły albo zapis windykacyjny. Jeżeli celem jest uniknięcie późniejszego sporu o pieniądze, kluczowe może być notarialne zrzeczenie się zachowku albo odpowiednie rozliczenie dziecka jeszcze za życia ojca. Najbezpieczniejsze rozwiązanie zależy od tego, do kogo należy dom, jaki jest ustrój majątkowy małżonków i jakie relacje łączą ojca z dzieckiem.

Najczęstsze pytania

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 931, art. 941, art. 968, art. 981¹, art. 982, art. 991, art. 997¹, art. 1008 oraz art. 1048-1050 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.