Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej a zachowek

Czy kuzynce należy się zachowek po babci?

Na obecnym etapie, skoro babcia żyje, kuzynka nie ma jeszcze roszczenia o zachowek. Wynika to z art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, oraz z art. 925 Kodeksu cywilnego, według którego spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

Po śmierci babci trzeba będzie najpierw ustalić, kto dziedziczy. Jeżeli babcia nie pozostawi testamentu i nie ma małżonka, a miała dwoje dzieci, zastosowanie ma art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego: dzieci spadkodawcy dziedziczą w częściach równych. Jeżeli jedno z dzieci babci zmarło przed nią, jego udział przypada jego dzieciom na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. W opisanej sytuacji oznacza to, że córka zmarłego syna babci, czyli Pana kuzynka, może wejść do dziedziczenia ustawowego w miejsce swojego ojca.

Prawo do zachowku określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zachowek wynosi co do zasady 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a 2/3 tego udziału, jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy. Jeżeli kuzynka odziedziczy udział w spadku po babci odpowiadający co najmniej należnemu zachowkowi, roszczenie o zapłatę może nie powstać. Jeżeli natomiast testament, wcześniejsze darowizny albo mała wartość spadku spowodują, że nie otrzyma należnego minimum, może dochodzić uzupełnienia zachowku na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej a zachowek

Klauzula w akcie notarialnym, że darowizna zostaje wyłączona ze schedy spadkowej, odnosi się przede wszystkim do art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten reguluje zaliczanie darowizn na schedę spadkową przy dziedziczeniu ustawowym i dziale spadku między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem. Spadkodawca może zwolnić obdarowanego z obowiązku takiego zaliczenia.

To nie jest jednak to samo co zachowek. Zachowek oblicza się według osobnych reguł z art. 991–1011 Kodeksu cywilnego. Dlatego samo sformułowanie w umowie darowizny, że mieszkanie nie podlega zaliczeniu na schedę spadkową, nie przesądza jeszcze, czy mieszkanie będzie doliczone do substratu zachowku.

Kiedy darowiznę dolicza się do zachowku?

Zasadą jest art. 993 Kodeksu cywilnego: przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami określonymi w dalszych przepisach. Najważniejsze wyłączenia zawiera art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

W praktyce oznacza to, że 10-letni termin nie działa tak samo wobec każdej osoby. Jeżeli darowiznę otrzymał ktoś, kto przy śmierci spadkodawcy jest spadkobiercą albo osobą uprawnioną do zachowku, darowizna może być doliczana bez względu na datę jej dokonania. Jeżeli natomiast obdarowany nie jest ani spadkobiercą, ani uprawnionym do zachowku, darowizna sprzed ponad 10 lat zasadniczo nie zwiększa substratu zachowku.

Takie rozumienie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego potwierdza m.in. wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 7 marca 2013 r., sygn. akt I ACa 548/12, w którym wskazano, że ograniczenie doliczania darowizn za okres 10 lat nie dotyczy darowizn dokonanych na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku.

Co to oznacza przy darowiźnie mieszkania dla wnuka?

Jeżeli babcia darowała mieszkanie wnukowi w 2010 r., a przy jej śmierci żyje jego matka, czyli dziecko babci, wnuk co do zasady nie będzie dziedziczył ustawowo po babci, ponieważ jego matka wyprzedza go w dziedziczeniu zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. W takim wariancie wnuk może nie być ani spadkobiercą ustawowym, ani osobą uprawnioną do zachowku po babci. Jeżeli babcia umrze ponad 10 lat po darowiźnie, trzeba poważnie rozważyć zastosowanie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego i argument, że darowizna nie powinna być doliczona do substratu zachowku.

Inaczej może być, jeżeli w chwili śmierci babci wnuk będzie jej spadkobiercą, np. zostanie powołany do spadku w testamencie albo jego sytuacja rodzinna sprawi, że wejdzie do dziedziczenia ustawowego. Wtedy argument z 10-letniego terminu może nie działać, bo art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza ten limit wobec spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku.

Wartość darowizny ustala się według art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego: według stanu z chwili dokonania darowizny i według cen z chwili ustalania zachowku. Przy mieszkaniu oznacza to, że bierze się pod uwagę stan lokalu z dnia darowizny, ale aktualne ceny rynkowe z czasu rozliczenia zachowku.

Czy zapłata za wykup mieszkania przez wnuka ma znaczenie?

Jeżeli pieniądze na wykup mieszkania pochodziły od wnuka, trzeba zabezpieczyć dowody: potwierdzenia przelewów, pokwitowania, korespondencję, dokumenty ze spółdzielni albo gminy oraz ewentualne oświadczenie babci. Sam fakt sfinansowania wykupu nie powoduje automatycznie, że darowizna mieszkania znika z rozliczeń spadkowych, ponieważ formalnie to babcia stała się właścicielką lokalu i następnie przeniosła własność na wnuka.

Dowody finansowania mogą jednak mieć znaczenie praktyczne. Po pierwsze, mogą wspierać argumentację, że żądanie pełnego zachowku od wartości mieszkania byłoby w konkretnych okolicznościach nadużyciem prawa w rozumieniu art. 5 Kodeksu cywilnego. Po drugie, mogą być podstawą do analizy, czy między wnukiem a babcią istniały dodatkowe rozliczenia, np. pożyczka, nakłady albo inne świadczenie. Po trzecie, mogą ułatwić negocjacje z osobą żądającą zachowku.

Trzeba jednak podkreślić, że art. 5 Kodeksu cywilnego jest stosowany ostrożnie. Sąd Najwyższy i sądy powszechne przyjmują, że zachowek chroni najbliższych spadkodawcy, więc całkowite oddalenie roszczenia na podstawie zasad współżycia społecznego zdarza się wyjątkowo. Bardziej realne bywa obniżenie świadczenia albo rozłożenie go na raty, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy.

Odpowiedzialność obdarowanego za zachowek

Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobierców, może kierować roszczenie do osoby obdarowanej na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność jest dodatkowo ograniczona według art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego tylko do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.

Na podstawie art. 1000 § 3 Kodeksu cywilnego obdarowany może zwolnić się z obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu darowizny. W przypadku mieszkania takie rozwiązanie rzadko jest praktyczne, ale przepis pokazuje, że odpowiedzialność obdarowanego jest ściśle powiązana z otrzymanym przysporzeniem.

Roszczenie przeciwko obdarowanemu o uzupełnienie zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy, zastosowanie może mieć art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego, który wiąże termin z ogłoszeniem testamentu. Przy braku testamentu początek biegu terminu wymaga osobnej oceny konkretnego stanu faktycznego.

Co można zrobić, dopóki babcia żyje?

Najbezpieczniej uporządkować dokumenty jeszcze za życia babci. Jeżeli rzeczywiście wnuk sfinansował wykup lokalu, babcia może złożyć pisemne oświadczenie opisujące źródło środków, cel przekazania pieniędzy i okoliczności darowizny. Dla większej mocy dowodowej warto rozważyć podpis notarialnie poświadczony albo akt notarialny, zwłaszcza gdy w przyszłości może dojść do sporu rodzinnego.

Jeżeli celem rodziny jest definitywne ograniczenie sporów o dziedziczenie lub zachowek, możliwa jest także umowa zrzeczenia się dziedziczenia zawierana z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Wynika to z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego zrzeczenie może być ograniczone do prawa do zachowku w całości albo w części. Taka umowa wymaga jednak zgody osoby, która miałaby się zrzec, i nie można jej narzucić jednostronnie.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie kluczowe jest to, że babcia nadal żyje, więc obecnie nikt nie może skutecznie żądać zachowku po niej. Po jej śmierci kuzynka może być osobą uprawnioną, jeżeli wejdzie w miejsce swojego zmarłego ojca na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak automatycznie, że będzie mogła skutecznie domagać się zachowku od darowanego mieszkania.

Najważniejsza będzie ocena art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wnuk nie będzie spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku po babci, a od darowizny z 2010 r. do śmierci babci upłynie ponad 10 lat, istnieje istotny argument, że darowizny nie należy doliczać do substratu zachowku. Niezależnie od tego warto już teraz zebrać dowody, że środki na wykup mieszkania pochodziły od wnuka.

Źródła

• Art. 5, art. 924, art. 925, art. 931 § 1–2, art. 991 § 1–2, art. 993–995, art. 997¹, art. 1000, art. 1007 § 1–2, art. 1039 § 1 oraz art. 1048 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 7 marca 2013 r., sygn. akt I ACa 548/12.