Jak wyłączyć darowiznę ze schedy spadkowej?

Darowizna a scheda spadkowa - o co chodzi?

Scheda spadkowa to nie to samo co masa spadkowa. Masa spadkowa obejmuje majątek, który należał do spadkodawcy w chwili śmierci. Darowizna dokonana za życia co do zasady nie wraca fizycznie do majątku spadkowego, ale może zostać uwzględniona rachunkowo przy dziale spadku.

W praktyce oznacza to, że jeżeli jedno z dzieci dostało wcześniej od rodzica znaczną darowiznę, np. dom, mieszkanie albo działkę, pozostali spadkobiercy mogą żądać jej zaliczenia na schedę spadkową. Wtedy wartość darowizny wpływa na to, jak dzielony jest pozostały majątek po zmarłym.

Zgodnie z art. 1039 Kodeksu cywilnego, przy dziedziczeniu ustawowym, gdy dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową darowizn oraz zapisów windykacyjnych otrzymanych od spadkodawcy. Wyjątek dotyczy sytuacji, w której z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.

Czy ojciec może zwolnić darowiznę z zaliczenia na schedę?

Tak. Jeżeli ojciec żyje, może wyraźnie oświadczyć, że darowizna dokonana na rzecz dziecka ma być zwolniona z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Najbezpieczniej zrobić to w formie notarialnej, zwłaszcza gdy darowizna dotyczy nieruchomości albo może dojść do sporu między rodzeństwem i wnukami.

Oświadczenie może znaleźć się w testamencie, ale trzeba pamiętać o jednej ważnej rzeczy: zaliczenie darowizn na schedę z art. 1039 K.c. dotyczy dziedziczenia ustawowego. Jeżeli testament skutecznie reguluje dziedziczenie po ojcu, mechanizm ustawowego zaliczania darowizn na schedę może w ogóle nie mieć zastosowania albo będzie miał znaczenie tylko w ograniczonym zakresie. Mimo to takie oświadczenie warto zamieścić, bo zabezpiecza sytuację na wypadek dziedziczenia ustawowego, nieważności testamentu albo częściowego objęcia spadku testamentem.

Jeżeli nieruchomość została przekazana przez ojca i jego dwóch braci jako współwłaścicieli, ojciec może wypowiedzieć się tylko co do tej części darowizny, która pochodziła od niego. Darowizny dokonane przez jego braci są odrębnymi przysporzeniami i co do zasady nie są rozliczane w dziale spadku po ojcu jako darowizny od ojca.

Jak najlepiej udowodnić wolę zwolnienia darowizny?

Najmniej ryzykowne jest jednoznaczne, pisemne oświadczenie darczyńcy. Może ono brzmieć przykładowo, że darowizna nieruchomości dokonana określonym aktem notarialnym została dokonana ze zwolnieniem obdarowanego z obowiązku zaliczenia jej na schedę spadkową po darczyńcy.

Jeżeli takiego oświadczenia nie ma, obdarowany może próbować wykazywać wolę darczyńcy przez okoliczności sprawy. Przykładowo znaczenie mogą mieć: powód dokonania darowizny, wypowiedzi darczyńcy przy świadkach, wieloletnia opieka nad członkiem rodziny, korespondencja, relacje rodzinne oraz treść dokumentów towarzyszących darowiźnie. Jest to jednak wariant dowodowo słabszy niż jasne oświadczenie notarialne lub testamentowe.

W opisanym stanie faktycznym argumentem przemawiającym za zwolnieniem może być to, że darowizna była formą odwdzięczenia się za opiekę nad chorą siostrą darczyńców. Sam motyw darowizny nie daje jednak pełnej gwarancji. Jeżeli pozostali spadkobiercy zakwestionują zwolnienie, ostatecznie oceni to sąd w sprawie o dział spadku.

Kiedy darowizny nie zalicza się na schedę spadkową?

Darowizny nie zalicza się na schedę spadkową przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca zwolnił ją z tego obowiązku. Zwolnienie może wynikać z wyraźnego oświadczenia albo z okoliczności. Nie podlegają też zaliczeniu drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach, np. typowe prezenty rodzinne.

Spadkodawca może również nałożyć obowiązek zaliczenia darowizny na spadkobiercę ustawowego, który normalnie nie byłby objęty takim obowiązkiem. Dlatego w sprawach spadkowych trzeba dokładnie analizować nie tylko sam akt darowizny, lecz także testament, późniejsze oświadczenia spadkodawcy i całą dokumentację rodzinną.

Jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej przypadającej obdarowanemu, obdarowany nie musi zwracać nadwyżki w ramach działu spadku. W takim przypadku nie uwzględnia się przy dziale ani tej darowizny, ani spadkobiercy zobowiązanego do jej zaliczenia.

Jak ustala się wartość darowizny przy dziale spadku?

Przy zaliczaniu darowizny na schedę spadkową stosuje się mechanizm rachunkowy. Wartość darowizny dolicza się do spadku albo do tej części spadku, która jest dzielona między spadkobierców objętych obowiązkiem zaliczenia, następnie oblicza się schedę każdego z nich, a potem wartość darowizny zalicza się na poczet schedy obdarowanego.

Wartość przedmiotu darowizny przy dziale spadku oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili działu spadku. Przy nieruchomościach zwykle oznacza to konieczność ustalenia wartości rynkowej z pomocą rzeczoznawcy, przy uwzględnieniu tego, w jakim stanie nieruchomość była w chwili darowizny.

Zwolnienie ze schedy spadkowej a zachowek

Najczęstszy błąd polega na założeniu, że skoro darowizna została zwolniona z zaliczenia na schedę spadkową, to nie będzie miała żadnego znaczenia przy zachowku. To nie jest prawidłowe. Scheda spadkowa i zachowek to dwa różne mechanizmy prawne. Praktyczny przykład tego rozróżnienia omawiamy szerzej w materiale o wyłączeniu darowizny ze schedy spadkowej a zachowku.

Zwolnienie z art. 1039 K.c. dotyczy działu spadku między spadkobiercami ustawowymi. Natomiast przy obliczaniu zachowku stosuje się art. 993 i następne Kodeksu cywilnego. Co do zasady do substratu zachowku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami określonymi w ustawie.

W przypadku darowizny na rzecz dziecka spadkodawcy szczególnie istotne jest to, że reguła 10 lat nie chroni automatycznie przed doliczeniem darowizny do zachowku. Przepis o darowiznach sprzed ponad 10 lat dotyczy darowizn na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Dziecko spadkodawcy zwykle należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, dlatego nawet darowizna sprzed 20 lat może być istotna przy obliczeniach.

Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność wobec innych uprawnionych może być ograniczona do nadwyżki ponad jego własny zachowek. W wyjątkowych wypadkach sąd może też, na podstawie obecnych przepisów o zachowku, rozłożyć świadczenie na raty, odroczyć termin zapłaty albo obniżyć zachowek, ale zależy to od konkretnych okoliczności sprawy.

Co powinien zrobić darczyńca, żeby ograniczyć ryzyko sporu?

Jeżeli ojciec chce uporządkować sprawę darowizny, powinien przede wszystkim sporządzić testament odpowiadający jego rzeczywistej woli oraz dodać jednoznaczne oświadczenie o zwolnieniu darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Warto wskazać datę i numer aktu notarialnego darowizny oraz zaznaczyć, że zwolnienie dotyczy tylko przysporzenia dokonanego przez ojca.

Jeżeli celem jest także ograniczenie roszczeń o zachowek, sam zapis o zwolnieniu ze schedy nie wystarczy. Wtedy trzeba przeanalizować, kto będzie uprawniony do zachowku, czy były inne darowizny, jaka jest aktualna wartość majątku oraz czy istnieją podstawy do innych rozwiązań, np. umowy zrzeczenia się dziedziczenia, rozliczeń rodzinnych, wydziedziczenia albo ugody. Każde z tych rozwiązań ma odrębne warunki i skutki.

FAQ

Czy darowizna zwolniona ze schedy spadkowej wchodzi do spadku?

Nie w sensie fizycznym. Darowizna dokonana za życia nie staje się ponownie składnikiem majątku spadkowego. Może być jedynie uwzględniana rachunkowo przy dziale spadku, chyba że została skutecznie zwolniona z zaliczenia.

Czy zwolnienie z zaliczenia musi być w akcie notarialnym?

Przepisy nie wymagają wyłącznie aktu notarialnego, ale przy nieruchomościach i sporach rodzinnych forma notarialna jest najbezpieczniejsza dowodowo. Oświadczenie może też znaleźć się w testamencie albo osobnym piśmie, lecz im bardziej precyzyjna forma, tym mniejsze ryzyko sporu.

Czy ojciec może teraz dopisać zwolnienie darowizny, jeśli darowizna była 20 lat temu?

Może złożyć oświadczenie wyjaśniające swoją wolę, np. w testamencie albo akcie notarialnym. Trzeba jednak zadbać o precyzyjne wskazanie darowizny oraz o to, aby oświadczenie nie pozostawiało wątpliwości, że chodzi o zwolnienie z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową.

Czy darowizna sprzed 20 lat ma znaczenie przy zachowku?

Może mieć. Jeżeli obdarowanym było dziecko spadkodawcy, czyli osoba należąca zwykle do kręgu spadkobierców lub uprawnionych do zachowku, sama okoliczność upływu ponad 10 lat nie przesądza o pominięciu darowizny przy zachowku.

Czy zwolnienie ze schedy pozbawia rodzeństwo prawa do zachowku?

Nie. Zwolnienie ze schedy dotyczy rozliczeń przy dziale spadku. Zachowek jest odrębnym roszczeniem pieniężnym i wymaga osobnych obliczeń na podstawie przepisów o zachowku.

Czy przy darowiźnie od kilku osób liczy się cała nieruchomość?

W sprawie spadkowej po konkretnym darczyńcy zasadniczo analizuje się tylko tę część przysporzenia, która pochodziła od niego. Jeżeli nieruchomość darowali ojciec i jego bracia, w sprawie po ojcu nie powinno się traktować udziałów wujów jako darowizny od ojca.

Czy obdarowany musi zwrócić pieniądze, jeśli wartość darowizny jest większa niż jego udział?

Przy samym zaliczeniu na schedę spadkową obdarowany nie musi zwracać nadwyżki, jeżeli wartość darowizny przewyższa jego schedę. Inaczej może wyglądać odrębna sprawa o zachowek, bo tam rozlicza się roszczenie pieniężne według innych zasad.

Podsumowanie

Wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej jest możliwe, ale wymaga wykazania woli spadkodawcy. Najlepiej, aby darczyńca wyraził ją jednoznacznie w akcie notarialnym, testamencie albo osobnym oświadczeniu. W opisanej sytuacji ojciec może uporządkować sprawę swojej części darowizny, ale nie może rozporządzać skutkami darowizn dokonanych przez swoich braci.

Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch tematów: działu spadku i zachowku. Zwolnienie z zaliczenia na schedę może pomóc przy dziale spadku, ale nie wyłącza automatycznie roszczeń o zachowek. Dlatego przed sporządzeniem testamentu lub oświadczenia warto przeanalizować cały stan rodzinny, wcześniejsze darowizny i aktualną wartość majątku.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 991-1007 oraz art. 1039-1042.
2. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 lipca 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks cywilny - Dz.U. 2025 poz. 1071.