Utrudnianie kontaktów z chorym rodzicem – co można zrobić?

Czy można żądać kontaktu z chorym dorosłym rodzicem?

W relacjach z dorosłym rodzicem sytuacja wygląda inaczej niż w sprawach kontaktów z małoletnim dzieckiem. Polskie przepisy nie przewidują typowego postępowania o sądowe ustalenie kontaktów dorosłego dziecka z dorosłym rodzicem. Punktem wyjścia jest autonomia samego rodzica: jeżeli jest świadomy, rozumie sytuację i chce albo nie chce kontaktu, jego wola ma zasadnicze znaczenie.

Problem pojawia się wtedy, gdy rodzic ze względu na chorobę, demencję, chorobę Alzheimera, niepełnosprawność albo zależność od domownika nie może swobodnie decydować o rozmowach i spotkaniach. Jeżeli osoba sprawująca faktyczną opiekę filtruje rozmowy, zabiera telefon, nie wpuszcza bliskich do mieszkania albo stale powtarza, że rodzic „śpi”, „nie może rozmawiać” lub „nie rozpoznaje nikogo”, trzeba ustalić, czy chodzi o uzasadnioną ochronę chorego, czy o bezprawne izolowanie.

Dlatego pierwszym krokiem powinno być spokojne, pisemne wezwanie do umożliwienia kontaktu: rozmowy telefonicznej, wideorozmowy, krótkiej wizyty albo spotkania w obecności osoby trzeciej. Taka wiadomość jest później dowodem, że próbowano rozwiązać sprawę polubownie i konkretnie zaproponowano bezpieczną formę kontaktu.

Utrudnianie kontaktów a znęcanie psychiczne z art. 207 Kodeksu karnego

Samo jednorazowe nieporozumienie między rodzeństwem zwykle nie wystarczy do przyjęcia przestępstwa. Inaczej należy oceniać długotrwałe, uporczywe i celowe izolowanie chorego rodzica od bliskich, zwłaszcza gdy senior cierpi, tęskni, boi się opiekuna albo nie ma realnej możliwości samodzielnego zadzwonienia.

Zgodnie z art. 207 Kodeksu karnego odpowiedzialności karnej podlega ten, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą albo nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy. Aktualnie szczególnie istotny jest także art. 207 § 1a K.k., który dotyczy znęcania się nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny. W takim przypadku kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Jeżeli czyn połączony jest ze szczególnym okrucieństwem, sankcja jest surowsza. Jeżeli natomiast następstwem znęcania jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawcy grozi kara od 2 do 15 lat pozbawienia wolności. To istotna zmiana względem starszych opracowań, w których można spotkać niższy górny wymiar kary.

Izolowanie rodzica nie zawsze będzie znęcaniem. Organ ścigania będzie badał m.in. intensywność zachowań, czas ich trwania, stan zdrowia seniora, stopień zależności od opiekuna, motywację osoby ograniczającej kontakt oraz to, czy ograniczenia rzeczywiście służyły dobru chorego. Jeżeli rodzic ma zaawansowaną demencję i każda rozmowa powoduje silny niepokój, opiekun może w pewnych sytuacjach ograniczać formę kontaktu. Nie może jednak całkowicie odcinać seniora od bliskich tylko dlatego, że sam jest z nimi skonfliktowany.

Jak sprawdzić, w jakich warunkach przebywa rodzic?

Jeżeli nie ma Pan możliwości wejścia do domu, rozmowy z ojcem ani ustalenia, czy ma właściwą opiekę, warto działać dwutorowo: zabezpieczać dowody i uruchomić instytucje, które mogą sprawdzić sytuację na miejscu.

W praktyce można podjąć następujące kroki:

• wysłać do siostry pisemną prośbę o ustalenie regularnych rozmów lub wizyt, najlepiej z konkretnymi datami i godzinami;
• poprosić o kontakt z lekarzem prowadzącym, pielęgniarką środowiskową albo inną osobą, która realnie widuje ojca;
• zawiadomić właściwy ośrodek pomocy społecznej o podejrzeniu izolowania lub zaniedbywania osoby starszej i poprosić o sprawdzenie sytuacji;
• w razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia zawiadomić policję;
• jeżeli zachowanie domowników wskazuje na przemoc psychiczną, fizyczną, ekonomiczną lub rażące zaniedbanie, złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Ośrodek pomocy społecznej nie jest sądem rodzinnym i nie rozstrzyga sporów między rodzeństwem o to, kto ma rację. Może jednak ustalić, czy osoba starsza wymaga pomocy, usług opiekuńczych, interwencji pracownika socjalnego, procedury przeciwdziałania przemocy domowej albo innych działań zabezpieczających.

Konflikt między rodzeństwem a obowiązki wobec rodzica

Często tłem takich spraw jest konflikt między dziećmi osoby chorej: jedno z rodzeństwa mieszka z rodzicem, drugie przebywa za granicą, a obie strony wzajemnie zarzucają sobie brak pomocy albo nadmierną kontrolę. Warto oddzielić dwie kwestie: faktyczną opiekę nad rodzicem oraz prawo chorego do utrzymywania więzi rodzinnych.

Dziecko mieszkające z rodzicem nie staje się automatycznie „właścicielem” decyzji o tym, kto może z seniorem rozmawiać. Z drugiej strony dziecko mieszkające za granicą nie powinno ograniczać się wyłącznie do żądań kontaktu, jeżeli rodzic realnie potrzebuje wsparcia finansowego, organizacyjnego albo opiekuńczego. Przy sporach o równy obowiązek opieki trzeba ocenić możliwości każdego z dzieci, stan zdrowia rodzica, jego dochody, potrzeby i dotychczasowy podział zadań.

Jeżeli mieszka Pan poza Polską, należy rozważyć rozwiązania praktyczne: regularne wideorozmowy, pełnomocnictwo do kontaktów z placówkami medycznymi, udział pracownika socjalnego, prywatne usługi opiekuńcze, wizyty sąsiedzkie lub ustanowienie osoby, która będzie w Polsce sprawdzać sytuację. Podobne problemy opisujemy w sprawach o opiekę nad rodzicami z zagranicy.

Sąd opiekuńczy, kurator i ubezwłasnowolnienie chorego rodzica

Jeżeli ojciec z powodu choroby Alzheimera nie jest w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem albo prowadzić spraw, można rozważyć środki z zakresu prawa cywilnego i opiekuńczego. Nie należy jednak traktować ich jako narzędzia do „ukarania” siostry. Celem powinno być zabezpieczenie osoby chorej i jej majątku.

W sprawach najpoważniejszych wchodzi w grę wniosek o ubezwłasnowolnienie. Zgodnie z art. 545 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek taki mogą złożyć m.in. krewni w linii prostej oraz rodzeństwo osoby, której dotyczy wniosek. Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy właściwy według miejsca zamieszkania albo pobytu tej osoby. W toku postępowania sąd może ustanowić doradcę tymczasowego, jeżeli jest to konieczne dla ochrony osoby lub jej majątku.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekuna. Jeżeli opiekun nie wykonuje obowiązków należycie albo dopuszcza się zaniedbań naruszających dobro osoby pozostającej pod opieką, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia, a nawet zwolnić opiekuna. W mniej daleko idących sytuacjach możliwa jest kuratela dla osoby niepełnosprawnej. Aktualne brzmienie art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że dla pełnoletniej osoby niepełnosprawnej potrzebującej wsparcia w prowadzeniu spraw ustanawia się kuratora, a zakres jego obowiązków i uprawnień określa sąd opiekuńczy.

Kurator dla osoby niepełnosprawnej nie zawsze zastępuje tę osobę w podejmowaniu decyzji. Jest powołany do reprezentowania tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi i tylko w zakresie wskazanym w postanowieniu. To ważne, bo przy chorobach otępiennych trzeba dobrać środek proporcjonalny do rzeczywistego stanu zdrowia seniora.

Jakie dowody zebrać przed zawiadomieniem lub wnioskiem do sądu?

W sprawach o izolowanie chorego rodzica znaczenie mają nie tyle ogólne twierdzenia o konflikcie, ile konkretne fakty. Warto przygotować chronologiczny opis zdarzeń: kiedy próbowano dzwonić, kiedy odmówiono rozmowy, kiedy nie wpuszczono do mieszkania, co powiedziała siostra, kto był świadkiem i jak reagował sam rodzic.

Przydatne mogą być w szczególności:

• SMS-y, e-maile i komunikatory z odmowami kontaktu;
• historia połączeń telefonicznych i nieodebranych rozmów;
• nagrania rozmów, jeżeli zostały uzyskane zgodnie z prawem i nie naruszają nadmiernie prywatności innych osób;
• relacje sąsiadów, krewnych, znajomych, opiekunek, pielęgniarek lub lekarza;
• dokumentacja medyczna, jeżeli ma Pan prawo ją uzyskać albo ojciec wcześniej udzielił upoważnienia;
• notatki z wizyt policji, interwencji OPS albo rozmów z pracownikiem socjalnym.

W zawiadomieniu do prokuratury nie trzeba od razu przesądzać kwalifikacji prawnej. Wystarczy opisać zachowania, ich częstotliwość, skutki dla ojca i wskazać, że mogą one stanowić znęcanie psychiczne, zaniedbanie lub inną formę przemocy wobec osoby nieporadnej.

Co powinien Pan zrobić w opisanej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym nie ograniczałbym się do kolejnych rozmów telefonicznych z siostrą. Skoro ojciec choruje na Alzheimera, jest zależny od domowników, a Pan od dłuższego czasu nie może swobodnie sprawdzić jego sytuacji, powinien Pan działać etapami.

Po pierwsze, proszę skierować do siostry wiadomość pisemną: e-mail, list polecony albo komunikator, w którym zaproponuje Pan konkretne formy kontaktu z ojcem. Proszę unikać oskarżeń, ale jasno wskazać, że brak jakiejkolwiek rozmowy, wizyty lub informacji o stanie zdrowia budzi Pana poważny niepokój.

Po drugie, proszę zgromadzić dowody dotychczasowych odmów. Jeżeli ma Pan wiadomości, historię połączeń albo świadków sytuacji, w której odmówiono Panu wejścia do domu lub kontaktu z ojcem, należy je uporządkować chronologicznie.

Po trzecie, proszę rozważyć zawiadomienie właściwego ośrodka pomocy społecznej oraz zawiadomienie organów ścigania o podejrzeniu znęcania psychicznego albo zaniedbywania osoby nieporadnej. Nie trzeba mieć pewności, że doszło do przestępstwa. Wystarczy uzasadnione podejrzenie i opis konkretnych faktów.

Po czwarte, jeżeli ojciec nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw, warto przeanalizować możliwość złożenia wniosku do sądu opiekuńczego albo sądu okręgowego w sprawie ubezwłasnowolnienia, doradcy tymczasowego lub kuratora. Decyzja zależy od aktualnego stanu zdrowia ojca, dokumentacji medycznej i tego, czy konieczna jest ochrona jego osoby lub majątku.

FAQ

Czy siostra może zakazać mi kontaktu z chorym ojcem?

Nie może robić tego dowolnie tylko dlatego, że jest z Panem skonfliktowana. Jeżeli ojciec jest osobą dorosłą i świadomą, decyduje przede wszystkim jego wola. Jeżeli jest nieporadny albo zależny od siostry, trzeba ocenić, czy ograniczenie kontaktu rzeczywiście służy jego dobru, czy jest formą izolowania.

Czy utrudnianie kontaktu z rodzicem zawsze jest przestępstwem?

Nie. Przestępstwo z art. 207 K.k. wymaga znęcania fizycznego lub psychicznego, czyli zachowań o odpowiedniej intensywności, uporczywości i skutkach dla pokrzywdzonego. Jednorazowa kłótnia albo odmowa wizyty w niedogodnym terminie zwykle nie wystarczy.

Gdzie zgłosić podejrzenie zaniedbywania starszego rodzica?

Można zawiadomić właściwy ośrodek pomocy społecznej, policję albo prokuraturę. Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, należy działać pilnie i wzywać policję lub pogotowie.

Czy mogę złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie ojca?

Jako dziecko jest Pan krewnym w linii prostej, więc co do zasady należy Pan do osób uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Wniosek musi być jednak uzasadniony stanem zdrowia i potrzebą ochrony ojca, a nie samym konfliktem z siostrą.

Czy sąd może ustanowić kuratora zamiast ubezwłasnowolnienia?

W niektórych sprawach tak. Kurator dla pełnoletniej osoby niepełnosprawnej może zostać ustanowiony, gdy osoba potrzebuje wsparcia w prowadzeniu wszystkich spraw, spraw określonego rodzaju albo jednej konkretnej sprawy. Zakres działania kuratora określa sąd.

Jakie dowody są najważniejsze?

Najważniejsze są dowody pokazujące powtarzalność i skutki izolowania: wiadomości z odmowami, historia połączeń, zeznania świadków, informacje od sąsiadów, dokumentacja medyczna, notatki z interwencji oraz opis zachowania rodzica podczas krótkich spotkań.

Czy mieszkając za granicą, mogę skutecznie działać w Polsce?

Tak. Może Pan korespondować z OPS, policją i prokuraturą, ustanowić pełnomocnika w Polsce, składać pisma do sądu oraz brać udział w części czynności zdalnie, jeżeli przepisy i decyzja organu na to pozwalają. W praktyce bardzo pomaga pełnomocnik lub zaufana osoba w Polsce.

Podsumowanie

Utrudnianie kontaktu z chorym i niedołężnym rodzicem wymaga spokojnej, ale zdecydowanej reakcji. Nie każde ograniczenie rozmów będzie bezprawne, bo czasem wynika z realnego stanu zdrowia seniora. Jeżeli jednak osoba sprawująca opiekę uporczywie izoluje rodzica, nie udziela informacji, nie dopuszcza do wizyt i uniemożliwia jakąkolwiek weryfikację warunków życia, można rozważyć zawiadomienie OPS, policji lub prokuratury, a także działania przed sądem opiekuńczym.

W Pana sprawie kluczowe będzie ustalenie, czy ojciec chce i może utrzymywać kontakt oraz czy siostra działa w jego interesie, czy nadużywa faktycznej przewagi nad osobą chorą. Im lepiej udokumentuje Pan odmowy, próby kontaktu i niepokojące okoliczności, tym większa szansa na skuteczną interwencję.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 207 i art. 101 - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 i art. 16 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544-560¹ - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 168, art. 169, art. 175-176 i art. 183 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
5. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 1971 r., I KR 149/71
7. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1996 r., WR 102/96