Darowizna od babci w trakcie sprawy spadkowej po dziadku

Czy babcia może przekazać darowiznę w czasie sprawy spadkowej po dziadku?

Tak. Sam fakt, że po dziadku toczy się postępowanie spadkowe albo dział spadku, nie blokuje babci możliwości rozporządzania własnym majątkiem. Wynika to z art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy i rozporządzać nią w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego.

Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy przekazywane pieniądze nie są wyłącznie majątkiem osobistym babci, lecz stanowią w całości albo części składnik majątku wspólnego, który istniał między babcią a dziadkiem do chwili śmierci dziadka. Z chwilą śmierci jednego z małżonków wspólność ustawowa ustaje, a udział zmarłego w majątku wspólnym staje się elementem spadku.

Co decyduje o tym, czy pieniądze należą do spadku po dziadku?

Najważniejsze jest ustalenie, z jakiego majątku pochodzą pieniądze. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że środki były przechowywane w domu albo „w skarpecie”. W sporze spadkowym liczy się ich pochodzenie prawne, a nie miejsce przechowywania.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Natomiast art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymienia składniki majątku osobistego każdego z małżonków.

Do majątku osobistego należą m.in. przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił – art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli więc babcia rzeczywiście otrzymała pieniądze od swojej matki i środki te nie zostały później „wmieszane” w majątek wspólny w sposób zmieniający ich charakter, można bronić stanowiska, że były to pieniądze z jej majątku osobistego.

Z kolei wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, oszczędności odkładane z bieżących wspólnych dochodów czy dochody z majątku wspólnego co do zasady wchodzą do majątku wspólnego małżonków – art. 31 § 2 pkt 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy taka darowizna może zostać doliczona do spadku po dziadku?

Nie jako „darowizna po dziadku”. Jeżeli babcia przekazuje pieniądze już po śmierci dziadka, to czynność prawna pochodzi od niej, a nie od zmarłego. Nie ma więc podstaw, aby samą tę późniejszą darowiznę automatycznie zaliczać na schedę spadkową po dziadku.

Inna kwestia to ustalenie, czy przedmiot darowizny nie obejmuje środków, które już w chwili śmierci dziadka należały w części do jego majątku. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na spadkobierców, a zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy. To oznacza, że o składzie spadku decyduje stan z dnia śmierci dziadka.

Jeżeli więc określona gotówka istniała w tej dacie i należała do majątku wspólnego małżonków, to udział dziadka w tych środkach wszedł do spadku. Późniejsze przekazanie całej gotówki przez babcię nie zmienia tego, że część pieniędzy mogła już wcześniej należeć do masy spadkowej.

Jak ustala się udział dziadka w majątku wspólnym?

Zasadą jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym. Wynika to wprost z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W typowej sytuacji przyjmuje się więc, że do spadku po dziadku weszła połowa składników majątku wspólnego, a druga połowa pozostała przy babci.

Jeżeli zatem pieniądze w domu pochodziły z wieloletniego wspólnego oszczędzania z dochodów małżonków, to co do zasady połowa tej kwoty mogła należeć do spadku po dziadku. Jeżeli natomiast środki pochodziły wyłącznie z darowizny albo spadku otrzymanego przez babcię i zachowały charakter jej majątku osobistego, nie powinny wchodzić do spadku po dziadku.

Zobacz również:

stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Czy sąd może ujawnić pominięte pieniądze i uzupełnić spis inwentarza?

Tak, jeżeli okaże się, że w spisie inwentarza nie ujęto składnika należącego do spadku. Zgodnie z art. 638⁸ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w spisie inwentarza zamieszcza się przedmioty należące do spadku i długi spadkowe, z zaznaczeniem ich wartości. Wartość przedmiotów należących do spadku ustala się według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.

Jeżeli później ujawni się przedmiot należący do spadku, który nie został wpisany, sąd spadku wydaje postanowienie o sporządzeniu uzupełniającego spisu inwentarza – art. 638¹¹ Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce sąd może dowiedzieć się o takich pieniądzach np. z twierdzeń uczestników postępowania, dokumentów, zeznań świadków albo pośrednio z informacji o dokonanej później darowiźnie. Nie działa tu jednak automatyzm: samo zgłoszenie darowizny do urzędu skarbowego nie oznacza jeszcze, że sąd spadku z urzędu uzna te środki za element spadku po dziadku. Potrzebne są ustalenia co do ich pochodzenia i istnienia na dzień śmierci dziadka.

Darowizna od babci a podatek od spadków i darowizn

Jeżeli babcia chce przekazać pieniądze wnuczce albo wnukowi, taka darowizna co do zasady podlega ustawie z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Wnuki należą do tzw. zerowej grupy podatkowej. Zwolnienie przewiduje art. 4a ust. 1 tej ustawy.

Aby skorzystać ze zwolnienia, obdarowany powinien co do zasady:

• zgłosić nabycie właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, czyli najczęściej od dnia otrzymania darowizny – art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy,
• udokumentować otrzymanie pieniędzy dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym – art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy.

W praktyce oznacza to, że najbezpieczniej wykonać przelew bankowy. Darowizna „z ręki do ręki” może utrudnić skorzystanie ze zwolnienia podatkowego, nawet jeśli faktycznie pochodzi od babci.

Czy warto spisać umowę darowizny?

Tak, zwłaszcza gdy sytuacja rodzinna jest konfliktowa. Co prawda zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego, ale umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Przy darowiźnie pieniężnej wystarczające jest więc faktyczne przekazanie środków, najlepiej przelewem.

Dla celów dowodowych warto sporządzić prostą pisemną umowę, w której będzie wskazane:

• kto komu przekazuje pieniądze,
• jaka jest kwota darowizny,
• kiedy następuje przekazanie środków,
• że środki pochodzą z majątku osobistego babci – o ile jest to zgodne z prawdą i możliwe do obrony dowodowo.

Jakie ryzyko istnieje w opisanej sytuacji?

Ryzyko nie polega głównie na tym, że darowizna „wejdzie do spadku”, lecz na tym, że inny uczestnik sprawy spadkowej podniesie zarzut ukrycia składnika majątku spadkowego. Jeżeli ciocia twierdziłaby, że przekazane pieniądze były wspólnymi oszczędnościami dziadków, mogłaby domagać się ich uwzględnienia przy ustalaniu składu spadku.

W zależności od stanu faktycznego możliwe są spory o:

• to, czy pieniądze w ogóle istniały w chwili śmierci dziadka,
• jaką kwotę stanowiły,
• czy były majątkiem osobistym babci,
• czy należały do majątku wspólnego,
• czy późniejsze rozdysponowanie pieniędzy naruszyło prawa spadkobierców.

Jeśli istnieją słabe dowody pochodzenia środków, warto zachować ostrożność. W praktyce najbezpieczniejsze jest wcześniejsze przeanalizowanie dokumentów, zanim dojdzie do przekazania większej sumy.

Zobacz również:

spis inwentarza po śmierci współwłaściciela mieszkania

Co praktycznie zrobić przed przekazaniem pieniędzy?

Wniosek dla opisanej sytuacji

Jeżeli pieniądze, które babcia chce Pani przekazać, rzeczywiście stanowią jej majątek osobisty – np. pochodzą z darowizny lub spadku po jej matce i da się to sensownie wykazać – sama darowizna nie powinna zostać doliczona do spadku po dziadku.

Jeżeli jednak środki są w rzeczywistości wspólnymi oszczędnościami babci i dziadka, to część odpowiadająca udziałowi dziadka mogła wejść do spadku już w chwili jego śmierci. Wtedy późniejsze przekazanie pieniędzy może stać się argumentem w sporze o skład spadku i prowadzić do żądania uzupełnienia spisu inwentarza.

Dlatego w tej sprawie najważniejsze jest nie tyle samo pytanie, czy „sąd dowie się o darowiźnie”, ile to, czy w razie sporu będzie można przekonująco wykazać, że darowane środki nie należały do spadku po dziadku.

FAQ

Czy darowizna od babci w czasie sprawy spadkowej jest zakazana?

Nie. Babcia może darować własne pieniądze także wtedy, gdy trwa sprawa po dziadku. Spór może dotyczyć tylko tego, czy darowane środki rzeczywiście należały wyłącznie do niej.

Czy sąd spadkowy może doliczyć tę darowiznę do spadku po dziadku?

Nie dlatego, że to darowizna od babci. Sąd może jednak badać, czy pieniądze były wcześniej składnikiem spadku po dziadku, jeśli istniały w chwili jego śmierci i należały do majątku wspólnego.

Czy pieniądze trzymane w domu mogą wejść do spadku?

Tak. Gotówka przechowywana poza bankiem także może być składnikiem spadku. Liczy się nie miejsce przechowywania, lecz to, do kogo należała na dzień śmierci spadkodawcy.

Czy darowiznę od babci trzeba zgłaszać do urzędu skarbowego?

Co do zasady tak, jeśli chce się skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny. Należy złożyć SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy i najlepiej mieć dowód przelewu na rachunek obdarowanego.

Czy można zrobić darowiznę gotówką?

Można, ale to rozwiązanie ryzykowne podatkowo i dowodowo. Przelew bankowy jest znacznie bezpieczniejszy, bo potwierdza fakt przekazania środków i ułatwia zwolnienie z podatku.

Źródła

• art. 140, art. 888, art. 890 § 1, art. 922 § 1, art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 31 § 1 i § 2, art. 33 pkt 2, art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 638⁸ § 1, art. 638¹¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn