Zbycie udziału w spadku na rzecz córki

Czy po nabyciu spadku można zrzec się go na rzecz córki?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić trzy różne instytucje: zrzeczenie się dziedziczenia, odrzucenie spadku oraz zbycie udziału w spadku. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, bo każda z tych czynności ma inne skutki i inną podstawę prawną.

Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawieraną za życia przyszłego spadkodawcy między nim a przyszłym spadkobiercą. Wynika to z art. 1048 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Po śmierci rodziców nie można więc już „zrzec się spadku” w tym sensie.

Odrzucenie spadku jest natomiast oświadczeniem składanym po śmierci spadkodawcy. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ma na to 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku. Jeżeli spadek został już przyjęty albo termin upłynął, nie można zwykle doprowadzić do tego, aby dzieci weszły do dziedziczenia „zamiast” rodzica przez samo odrzucenie spadku.

Jeżeli postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest już prawomocne albo został sporządzony i zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, a dział spadku nie został jeszcze przeprowadzony, realnym rozwiązaniem jest najczęściej zbycie udziału w spadku albo zbycie udziału w konkretnej nieruchomości spadkowej, np. w działce. Jeżeli nabywcą ma być nie osoba spoza spadku, lecz inny spadkobierca, warto osobno przeanalizować przekazanie spadku na innego spadkobiercę.

Zbycie całego udziału w spadku a przekazanie udziału w samej działce

Jeżeli chce Pan przekazać córce swoje prawa związane ze spadkiem, trzeba ustalić, czy ma chodzić o cały udział w spadku, czy tylko o udział w konkretnej działce. To nie jest to samo.

Jeżeli w skład spadku wchodzi nie tylko działka, ale również inne prawa, ruchomości, pieniądze albo długi, zbycie całego udziału w spadku może mieć szersze skutki niż sama darowizna udziału w działce. Przed podpisaniem aktu notarialnego warto więc ustalić pełny skład spadku i treść księgi wieczystej nieruchomości.

Zobacz również:
dział spadku po rodzicach
współwłasność nieruchomości

Darowizna całego udziału w spadku na rzecz córki

Zgodnie z art. 1051 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek przyjął, może zbyć spadek w całości lub w części. Zbycie może nastąpić odpłatnie, np. przez sprzedaż, albo nieodpłatnie, np. przez darowiznę.

Umowa zbycia spadku musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Wymóg ten wynika z art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego. Bez aktu notarialnego taka umowa byłaby nieważna na podstawie art. 73 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli ustawa zastrzega formę szczególną pod rygorem nieważności.

Jeżeli zbywa Pan cały swój udział w spadku, córka nabywa prawa i obowiązki związane z tym udziałem. Skutki zbycia spadku określa art. 1052 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do zbycia spadku przenosi spadek na nabywcę, chyba że strony inaczej postanowiły.

Trzeba przy tym pamiętać o długach spadkowych. Odpowiedzialność nabywcy spadku za długi spadkowe wynika z art. 1055 § 1 Kodeksu cywilnego. Dlatego przed darowizną udziału w spadku na rzecz córki należy sprawdzić, czy spadek nie obejmuje zobowiązań, zaległości podatkowych, opłat, kredytów albo roszczeń innych osób.

Zbycie udziału w konkretnej działce należącej do spadku

Inaczej wygląda sytuacja, gdy nie chce Pan przenieść na córkę całego udziału w spadku, lecz tylko udział w konkretnej działce. Do chwili działu spadku między spadkobiercami istnieje wspólność majątku spadkowego. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego do wspólności majątku spadkowego i działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z zachowaniem przepisów tytułu VIII Kodeksu cywilnego o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku.

Rozporządzenie udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do spadku reguluje art. 1036 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia tego spadkobiercy wynikające z przepisów o dziale spadku.

Oznacza to, że brak zgody brata nie zawsze powoduje automatyczną nieważność aktu notarialnego, ale może wywołać poważny problem w postępowaniu działowym. Sąd może bowiem dokonać działu spadku z pominięciem skutku takiego rozporządzenia w zakresie, w jakim naruszałoby ono prawa pozostałych spadkobierców.

Jeżeli przedmiotem darowizny lub sprzedaży ma być udział w nieruchomości, wymagana jest forma aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego. Dla bezpieczeństwa prawnego zgoda pozostałych spadkobierców również powinna zostać udzielona w akcie notarialnym albo co najmniej w formie notarialnie przydatnej do konkretnej czynności, ponieważ art. 63 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga zachowania formy szczególnej także dla zgody osoby trzeciej, jeżeli forma ta jest wymagana dla ważności czynności prawnej.

Co z toczącym się postępowaniem o dział spadku lub zniesienie współwłasności?

Jeżeli złożył Pan już wniosek do sądu, zbycie udziału na rzecz córki nie powinno pozostać bez reakcji procesowej. Należy poinformować sąd o zawarciu aktu notarialnego i złożyć jego odpis. W postępowaniu nieprocesowym uczestnikiem jest każdy zainteresowany, którego praw dotyczy wynik postępowania, co wynika z art. 510 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli córka nabędzie cały Pana udział w spadku albo udział w nieruchomości objętej sprawą, może stać się osobą zainteresowaną wynikiem postępowania. Sąd może wezwać ją do udziału w sprawie jako uczestniczkę. W praktyce najczęściej składa się pismo procesowe z informacją o zbyciu udziału, wnioskiem o dopuszczenie córki do udziału w sprawie oraz załącznikiem w postaci wypisu aktu notarialnego.

Jeżeli postępowanie dotyczy samego podziału działki między współwłaścicieli, może to być sprawa o zniesienie współwłasności. Jeżeli natomiast nieruchomość nadal jest składnikiem niepodzielonego spadku, właściwa może być sprawa o dział spadku, ewentualnie połączona ze zniesieniem współwłasności. Dobór trybu zależy od tego, czy wcześniej przeprowadzono jedynie stwierdzenie nabycia spadku, czy także dział spadku.

Zobacz również:
warunki wyjścia ze współwłasności nieruchomości
podatek od spadków i darowizn

Czy zgoda brata jest konieczna?

Jeżeli chce Pan darować córce cały udział w spadku, Kodeks cywilny nie wymaga zgody pozostałych spadkobierców. Podstawą jest art. 1051 Kodeksu cywilnego. Umowa musi jednak mieć formę aktu notarialnego zgodnie z art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli chce Pan darować córce udział w samej działce, trzeba uwzględnić art. 1036 Kodeksu cywilnego. W takiej sytuacji zgoda pozostałych spadkobierców ma istotne znaczenie, bo jej brak może spowodować bezskuteczność czynności wobec nich w zakresie, w jakim czynność naruszałaby ich uprawnienia przy dziale spadku.

W praktyce, gdy jeden brat nie zgadza się na podział geodezyjny albo na przeniesienie udziału w działce, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być poczekanie na orzeczenie sądu albo zbycie całego udziału w spadku, jeżeli taki skutek jest zgodny z Pana zamiarem i córka akceptuje związane z tym prawa oraz obowiązki.

Podatki i koszty notarialne

Darowizna udziału w spadku albo udziału w nieruchomości na rzecz córki korzysta co do zasady ze zwolnienia dla najbliższej rodziny, jeżeli spełnione są warunki z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Córka należy do kręgu osób objętych tym zwolnieniem.

W przypadku darowizny nieruchomości lub udziału w nieruchomości umowa ma formę aktu notarialnego. Zgodnie z art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn obowiązek zgłoszenia nabycia na formularzu SD-Z2 nie obejmuje przypadków, gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Notariusz wykonuje wtedy obowiązki płatnika i dokonuje odpowiednich czynności podatkowych.

Przy sprzedaży udziału zamiast darowizny trzeba dodatkowo przeanalizować podatek od czynności cywilnoprawnych oraz ewentualne skutki w podatku dochodowym. Jeżeli od nabycia nieruchomości w spadku nie upłynął wymagany okres podatkowy, sprzedaż może wymagać osobnej oceny na gruncie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Do kosztów należy doliczyć taksę notarialną, opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej oraz ewentualne koszty wypisów aktu. Jeżeli sprawa sądowa nadal trwa, mogą pojawić się także koszty związane z opinią biegłego, mapą geodezyjną albo aktualizacją wniosku.

Opłata sądowa przy dziale spadku i zniesieniu współwłasności

Jeżeli sprawa jest prowadzona jako dział spadku, opłata stała od wniosku wynosi 500 zł na podstawie art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku, opłata wynosi 300 zł zgodnie z art. 51 ust. 2 tej ustawy.

Jeżeli sprawa dotyczy zniesienia współwłasności, opłata stała od wniosku wynosi 1000 zł na podstawie art. 41 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt zniesienia współwłasności, opłata wynosi 300 zł zgodnie z art. 41 ust. 2 tej ustawy.

W praktyce przy nieruchomościach spadkowych sąd może rozpoznawać dział spadku razem ze zniesieniem współwłasności. Ostateczna kwalifikacja zależy od treści wniosku, historii nabycia udziałów oraz tego, czy oprócz spadkobierców występują także inni współwłaściciele.

Co zrobić krok po kroku?

1. Sprawdzić, czy przeprowadzono tylko stwierdzenie nabycia spadku, czy również dział spadku.
2. Ustalić, czy chce Pan przekazać córce cały udział w spadku, czy tylko udział w konkretnej działce.
3. Sprawdzić księgę wieczystą, skład spadku, ewentualne długi i obciążenia nieruchomości.
4. Jeżeli ma być przekazany udział w działce, uzyskać zgodę pozostałych spadkobierców albo ocenić ryzyko z art. 1036 Kodeksu cywilnego.
5. Przygotować akt notarialny darowizny albo sprzedaży.
6. Po podpisaniu aktu zawiadomić sąd prowadzący sprawę i załączyć wypis aktu notarialnego.
7. W razie potrzeby zaktualizować żądania w sprawie działowej lub o zniesienie współwłasności.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sprawie nie chodzi już o zrzeczenie się spadku, lecz o ewentualne zbycie udziału. Jeżeli chce Pan przekazać córce cały udział w spadku, można to zrobić w akcie notarialnym bez zgody rodzeństwa, na podstawie art. 1051 i art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego. Jeżeli natomiast ma chodzić tylko o udział w konkretnej działce, należy liczyć się z ograniczeniami z art. 1036 Kodeksu cywilnego i możliwymi konsekwencjami w sprawie o dział spadku.

Najbezpieczniej przed podpisaniem aktu ustalić, czy postępowanie sądowe dotyczy działu spadku, zniesienia współwłasności, czy obu tych kwestii jednocześnie. Od tego zależy, czy córka powinna wejść do sprawy, jakie pismo trzeba złożyć do sądu i czy sprzeciw brata może wpłynąć na skuteczność planowanej czynności.

Źródła

• art. 63 § 2, art. 73 § 2, art. 158, art. 1015 § 1, art. 1035, art. 1036, art. 1048 § 1, art. 1051, art. 1052 § 1 i § 3, art. 1055 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 510 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 4a ust. 1 i art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• art. 41 ust. 1 i 2 oraz art. 51 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.