Psychiczne znęcanie w małżeństwie – co robić i jak się chronić

Kiedy zachowanie męża może być przestępstwem?

Z opisanego stanu faktycznego wynika, że problem nie sprowadza się wyłącznie do konfliktu małżeńskiego. Jeżeli występują długotrwałe wyzwiska, poniżanie, wypędzanie z domu, kontrolowanie, przychodzenie bez zapowiedzi, wzbudzanie strachu, wykorzystywanie dziecka do wywierania presji i naruszanie prywatności, to w zależności od szczegółów mogą wchodzić w grę co najmniej trzy kwalifikacje karne.

Po pierwsze, znęcanie się. Zgodnie z art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Małżonek jest osobą najbliższą w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu karnego. Przemoc psychiczna nie musi polegać na jednorazowym incydencie – zwykle chodzi o zachowania powtarzalne, dotkliwe i podporządkowujące ofiarę.

Po drugie, groźby karalne. Zgodnie z art. 190 § 1 Kodeksu karnego, kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub na szkodę osoby dla niej najbliższej, jeżeli groźba wzbudza uzasadnioną obawę, że będzie spełniona, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny albo pozbawienia wolności do lat 2. Na podstawie art. 190 § 2 Kodeksu karnego ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Po trzecie, uporczywe nękanie. Zgodnie z art. 190a § 1 Kodeksu karnego, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby dla niej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Również to przestępstwo jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego – art. 190a § 4 Kodeksu karnego. Jeżeli takie zachowania nasilają się w okresie rozpadu małżeństwa, przydatne może być również omówienie nękania słownego w trakcie rozwodu.

W praktyce jedno zachowanie sprawcy może jednocześnie wchodzić w zakres kilku przepisów. To, czy prokuratura przyjmie art. 207, art. 190, art. 190a czy kilka kwalifikacji łącznie, zależy od dowodów i skali zachowań.

Co zrobić od razu – krok po kroku

Jeżeli czuje się Pani zagrożona, pierwszeństwo ma bezpieczeństwo. Proszę nie czekać na „gorszy incydent”. W sprawach przemocy domowej znaczenie ma szybka reakcja i utrwalanie śladów zdarzeń.

1. W razie zagrożenia wezwać Policję – telefon 112. Każda interwencja tworzy ślad dowodowy.
2. Złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na Policji albo w prokuraturze. Przy groźbach z art. 190 § 2 Kodeksu karnego i stalkingu z art. 190a § 4 Kodeksu karnego należy wyraźnie zaznaczyć, że składa Pani wniosek o ściganie.
3. Wnosić o wdrożenie procedury Niebieskiej Karty na podstawie ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Procedurę może wszcząć m.in. Policja, pomoc społeczna, oświata czy ochrona zdrowia.
4. Zebrać i zabezpieczyć dowody – SMS-y, nagrania głosowe, zrzuty ekranu, billing, wiadomości z komunikatorów, zdjęcia, notatki z datami zdarzeń, dane świadków.
5. Zmienić hasła i zabezpieczyć telefon, skoro mąż zabrał urządzenie i twierdzi, że ma wgląd do wiadomości. Warto przywrócić ustawienia bezpieczeństwa, zmienić hasła do poczty, banku, komunikatorów i włączyć dwuskładnikowe uwierzytelnianie.

Jeżeli mąż bezprawnie zabrał telefon, mogą wchodzić w grę także inne naruszenia, zależnie od tego, co zrobił z urządzeniem i danymi. Samo przeglądanie korespondencji, podszywanie się czy uzyskanie dostępu do kont może wymagać odrębnej oceny prawnokarnej na gruncie przepisów o ochronie informacji i tajemnicy komunikowania się.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach o znęcanie psychiczne najczęstszym problemem nie jest brak podstawy prawnej, lecz brak dobrze uporządkowanych dowodów. Dlatego warto działać systematycznie.

W praktyce bardzo pomocne jest prowadzenie prostego dziennika zdarzeń: data, godzina, miejsce, co powiedział lub zrobił mąż, kto to widział, czy była wezwana Policja, jak zareagowało dziecko. Taki materiał ułatwia złożenie spójnych zeznań.

Jeśli chodzi o nagrania, ich przydatność dowodowa zależy od sposobu uzyskania i okoliczności konkretnej sprawy, ale w praktyce sądy i organy ścigania często biorą je pod uwagę przy ocenie relacji domowych. Warto jednak zadbać o oryginalne pliki i kopie zapasowe.

Obawa spełnienia groźby – co trzeba wykazać?

W sprawie z art. 190 § 1 Kodeksu karnego nie wystarczy, że padły przykre słowa. Groźba musi dotyczyć popełnienia przestępstwa, a u pokrzywdzonej musi wywołać uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Ocenia się to nie tylko subiektywnie, ale też przez pryzmat okoliczności sprawy: wcześniejszych zachowań sprawcy, jego agresji, nachodzenia, dostępu do ofiary, pory wizyt, reakcji dziecka czy wcześniejszych interwencji.

Dlatego znaczenie mają takie fakty jak: przychodzenie nocą bez zapowiedzi, śledzenie Pani aktywności, odbieranie telefonu, straszenie dostępem do korespondencji, naruszanie prywatności i wykorzystywanie dziecka do presji. Im bardziej konsekwentny i uporczywy wzorzec zachowania, tym łatwiej wykazać realność obawy.

Nachodzenie po wyprowadzce i manipulowanie dzieckiem

Skoro nie utrudnia Pani kontaktów z dzieckiem, ale mąż wykorzystuje te sytuacje do kontrolowania Pani życia, przychodzenia o różnych porach i wywierania nacisku przez dziecko, to trzeba oddzielić dwie kwestie: prawo ojca do kontaktów z dzieckiem oraz brak prawa do nękania matki.

Kontakty z dzieckiem nie uprawniają drugiego rodzica do samowolnego odwiedzania Pani miejsca pobytu, wchodzenia w Pani prywatność czy psychicznego nacisku. Jeżeli nie ma ustalonego harmonogramu kontaktów, to właśnie brak formalnych zasad często sprzyja nadużyciom. Dlatego należy jak najszybciej wystąpić do sądu rodzinnego o ich uregulowanie.

Władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem – co można złożyć do sądu?

Jeżeli rodzice żyją w rozłączeniu, zastosowanie ma art. 107 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sąd opiekuńczy może określić sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem, kierując się dobrem dziecka.

Niezależnie od tego kontakty z dzieckiem są samodzielnie uregulowane w art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Sposób tych kontaktów sąd może doprecyzować, a nawet ograniczyć, jeżeli wymaga tego dobro dziecka. Podstawę do ograniczenia daje art. 113² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w skrajnych sytuacjach zakazania kontaktów – art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W Pani sytuacji zasadne bywa złożenie jednego wniosku obejmującego:

• ustalenie miejsca pobytu dziecka przy matce,
• uregulowanie kontaktów ojca z dzieckiem w ściśle określonych dniach i godzinach,
• ustalenie sposobu odbioru i odwożenia dziecka,
• zakaz samowolnego przychodzenia do miejsca zamieszkania matki poza terminami kontaktów,
• ewentualnie ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca do określonych spraw, jeżeli dobro dziecka tego wymaga.

Na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego można jednocześnie wnosić o zabezpieczenie kontaktów i pieczy już na czas trwania sprawy. To bardzo ważne, bo nie trzeba czekać na prawomocne zakończenie postępowania.

Jeżeli zachowanie ojca szkodzi dziecku, sąd może ingerować także na podstawie art. 109 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wydając odpowiednie zarządzenia opiekuńcze.

Czy można uzyskać natychmiastową ochronę przed sprawcą?

Tak. Poza postępowaniem karnym istnieją środki ochrony przewidziane dla osób doznających przemocy domowej.

Na podstawie art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji oraz art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej Policja może wydać wobec sprawcy przemocy domowej nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Obecnie katalog policyjnych środków jest szerszy i obejmuje też m.in. zakaz kontaktowania się czy zakaz zbliżania się do osoby – w zależności od podstawy i okoliczności interwencji.

Równolegle sąd może orzekać środki zapobiegawcze lub karne, np. zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się czy nakaz opuszczenia lokalu, jeżeli w sprawie karnej zachodzą ku temu podstawy.

Jeśli jest Pani przed rozwodem lub w jego trakcie, można też rozważyć rozwiązania opisane szerzej w materiale o środkach ochrony w trakcie rozwodu, zwłaszcza gdy problem łączy się z bezpieczeństwem dziecka i wspólnym mieszkaniem.

Czy wyprowadzka z dzieckiem była dopuszczalna?

Sama wyprowadzka z dzieckiem od sprawcy przemocy nie oznacza automatycznie naruszenia prawa. Jeżeli działała Pani w celu zapewnienia bezpieczeństwa sobie i dziecku, to taki krok może być uzasadniony stanem faktycznym. Trzeba jednak jak najszybciej uporządkować sytuację procesowo, aby druga strona nie próbowała przedstawiać wyprowadzki jako bezprawnego utrudniania kontaktów.

Kluczowe jest więc wykazanie, że: nie odcięła Pani ojca całkowicie od dziecka, proponowała Pani kontakty albo ich nie blokowała, a problemem były agresywne i nieprzewidywalne zachowania ojca. To ma znaczenie zarówno dla sądu rodzinnego, jak i dla oceny wiarygodności Pani relacji.

Jak powinno wyglądać zawiadomienie?

Zawiadomienie nie musi być rozbudowane, ale powinno być konkretne. Należy opisać:

• od kiedy trwa przemoc psychiczna,
• jakie zachowania się powtarzały,
• jakie groźby padły dosłownie lub w przybliżeniu,
• czy były wizyty nocne, śledzenie, zabranie telefonu, kontrola korespondencji,
• jak reagowało dziecko,
• jakie dowody Pani posiada,
• czy wnosi Pani o ściganie sprawcy z art. 190 § 2 i art. 190a § 4 Kodeksu karnego.

Warto też zawnioskować o przesłuchanie konkretnych świadków oraz zabezpieczenie danych z telefonu, komunikatorów czy monitoringu, jeżeli istnieją.

FAQ

Czy przemoc psychiczna bez bicia też może być przestępstwem?

Tak. Art. 207 § 1 Kodeksu karnego obejmuje również znęcanie psychiczne. Nie jest konieczne stosowanie przemocy fizycznej, jeśli zachowania są powtarzalne, dotkliwe i prowadzą do poniżenia, zastraszenia lub podporządkowania ofiary.

Czy groźby trzeba zgłosić od razu?

Im szybciej, tym lepiej dowodowo. W sprawie z art. 190 § 2 Kodeksu karnego trzeba złożyć wniosek o ściganie, a zwłoka może utrudnić zabezpieczenie wiadomości, bilingów lub zeznań świadków.

Czy mogę nagrywać awantury w domu?

W praktyce takie nagrania bywają używane jako dowód, ale ich znaczenie zależy od okoliczności sprawy. Najbezpieczniej zachować oryginalne pliki i skonsultować sposób ich wykorzystania przed złożeniem w sądzie lub prokuraturze.

Czy ojciec może przychodzić bez zapowiedzi tylko dlatego, że chce widzieć dziecko?

Nie. Prawo do kontaktów z dzieckiem nie daje prawa do nękania drugiego rodzica. Jeśli nie ma porozumienia, należy wystąpić do sądu o precyzyjne ustalenie kontaktów i ich zabezpieczenie na czas sprawy.

Czy wyprowadzka z dzieckiem pogorszy moją sytuację w sądzie?

Niekoniecznie. Jeżeli była podyktowana bezpieczeństwem i nie utrudniała Pani całkowicie kontaktów ojca z dzieckiem, sąd może uznać taki krok za uzasadniony. Znaczenie mają jednak dowody i sposób dalszego postępowania.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej – Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493

5. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji – Dz.U. 1990 nr 30 poz. 179

6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 15 lutego 2007 r., IV KK 273/06.

7. Wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2008 r., V KK 407/07.