Jak zrzec się swojej części mieszkania po rozwodzie?

Czy można po prostu zrzec się swojej części mieszkania?

W praktyce nie wystarczy napisać oświadczenia, że rezygnuje się ze swojej części mieszkania. Jeżeli mieszkanie albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu wchodziło do majątku wspólnego małżonków, po rozwodzie trzeba przeprowadzić podział majątku wspólnego.

Podstawą jest art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania. W czasie trwania wspólności ustawowej małżonek nie może rozporządzać udziałem, który przypadłby mu w majątku wspólnym, ani zobowiązać się do takiego rozporządzenia, co wynika z art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Po rozwodzie wspólność ustawowa ustaje, a byli małżonkowie mogą podzielić majątek. Zgodnie z art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w sprawach nieuregulowanych od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. W postępowaniu sądowym dodatkowo stosuje się art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, który odsyła do przepisów o dziale spadku.

Jeżeli celem jest to, aby były mąż stał się jedynym uprawnionym do lokalu, możliwe są zasadniczo dwa rozwiązania: umowa u notariusza albo sądowy podział majątku. Samo zrzeczenie się bez zachowania wymaganej formy nie doprowadzi do skutecznego przeniesienia prawa.

Najpierw ustal, jakie prawo do lokalu przysługuje małżonkom

W sprawach dotyczących mieszkań spółdzielczych bardzo ważne jest rozróżnienie rodzaju prawa do lokalu. Inaczej wygląda sytuacja przy odrębnej własności lokalu, inaczej przy spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, a jeszcze inaczej przy spółdzielczym lokatorskim prawie do lokalu.

Jeżeli w dokumentach spółdzielni albo w księdze wieczystej widnieje tylko jedna osoba, nie przesądza to jeszcze o całej sprawie. Trzeba ustalić, czy prawo zostało nabyte w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej i z jakich środków zostało sfinansowane. To wpływa na to, czy prawo wchodziło do majątku wspólnego, czy do majątku osobistego jednego z małżonków.

Rozwód orzeczony w Anglii a sprawy majątkowe w Polsce

Jeżeli rozwód został orzeczony w Anglii, przed złożeniem wniosku o podział majątku w Polsce trzeba wykazać, że małżeństwo zostało prawomocnie rozwiązane. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy akt małżeństwa znajduje się w polskim urzędzie stanu cywilnego i trzeba wpisać do niego wzmiankę dodatkową o rozwodzie.

Aktualnie sytuację trzeba ocenić według daty orzeczenia i daty wszczęcia sprawy rozwodowej w Wielkiej Brytanii. Do orzeczeń z państw członkowskich UE stosuje się obecnie rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz uprowadzenia dziecka za granicę. Zgodnie z art. 30 ust. 1 tego rozporządzenia orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania.

W przypadku starszych spraw unijnych znaczenie może mieć rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. Jego art. 21 ust. 1 również przewidywał uznawanie orzeczeń rozwodowych bez specjalnego postępowania. Dla spraw brytyjskich istotne są jednak przepisy przejściowe po wystąpieniu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej.

Jeżeli rozwód w Anglii zapadł po 31 grudnia 2020 r. i nie jest objęty przepisami przejściowymi umowy o wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE, stosuje się polskie przepisy o uznawaniu orzeczeń państw trzecich. Zgodnie z art. 1145 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenia sądów państw obcych w sprawach cywilnych podlegają uznaniu z mocy prawa, chyba że zachodzą przeszkody z art. 1146 Kodeksu postępowania cywilnego, na przykład brak prawomocności orzeczenia, pozbawienie strony możności obrony albo sprzeczność uznania z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej.

W praktyce do urzędu stanu cywilnego zwykle składa się wniosek o wpisanie wzmianki o rozwodzie, prawomocne orzeczenie rozwodowe z Anglii, dokument potwierdzający jego ostateczność, tłumaczenia przysięgłe na język polski oraz ewentualnie apostille, jeżeli urząd jej wymaga. Przy orzeczeniach unijnych urząd może wymagać właściwego zaświadczenia przewidzianego w przepisach unijnych.

Umowny podział majątku u notariusza

Najprostsze rozwiązanie to porozumienie byłych małżonków. Jeżeli oboje zgadzają się, że mieszkanie ma przypaść byłemu mężowi, można zawrzeć umowę o podział majątku wspólnego. Jeżeli przedmiotem podziału jest nieruchomość albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowa powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

W umowie można ustalić, że lokal przypada jednemu z byłych małżonków ze spłatą, bez spłaty albo z innym rozliczeniem, na przykład uwzględniając wcześniejsze nakłady, spłatę kredytu lub korzystanie z mieszkania. Jeżeli były mąż miał Panią spłacić, ale tego nie zrobił, nie warto podpisywać umowy przenoszącej prawo bez zabezpieczenia zapłaty.

W akcie notarialnym można przewidzieć termin spłaty, odsetki, zabezpieczenie hipoteczne, poddanie się egzekucji w trybie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego, a także obowiązek wydania dokumentów do spółdzielni i sądu wieczystoksięgowego. Dobór zabezpieczenia zależy od treści umowy i realnej zdolności byłego małżonka do zapłaty.

Sądowy podział majątku po rozwodzie

Jeżeli były mąż nie chce podpisać umowy albo nie płaci uzgodnionej kwoty, pozostaje sądowy podział majątku. Zgodnie z art. 566 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a jeżeli wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków, sąd spadku.

We wniosku można żądać, aby sąd przyznał lokal jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego. Można również żądać sprzedaży lokalu i podziału uzyskanej kwoty, ale jest to zazwyczaj rozwiązanie mniej korzystne finansowo.

Sąd, stosując odpowiednio art. 211 i art. 212 Kodeksu cywilnego, wybiera sposób wyjścia ze wspólności. Art. 211 Kodeksu cywilnego przewiduje zasadę podziału rzeczy wspólnej, jeżeli nie jest to sprzeczne z przepisami, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy ani nie pociąga za sobą istotnej zmiany rzeczy lub znacznego zmniejszenia jej wartości. W przypadku mieszkania podział fizyczny najczęściej nie jest możliwy.

Jeżeli lokal nie daje się sensownie podzielić, art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala przyznać go jednemu ze współuprawnionych z obowiązkiem spłaty pozostałych albo zarządzić sprzedaż stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego sąd może oznaczyć termin i sposób uiszczenia spłat, wysokość i termin odsetek, a w razie potrzeby sposób ich zabezpieczenia.

Opłata sądowa od wniosku o podział majątku wspólnego wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału, 300 zł. Wynika to z art. 38 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Co można zaproponować sądowi?

W opisanej sytuacji możliwe są przede wszystkim trzy warianty. Wybór zależy od tego, kto chce zatrzymać lokal, kto w nim mieszka, jaka jest wartość prawa do lokalu, czy istnieje kredyt oraz czy były mąż ma realną możliwość spłaty.

1. Przyznanie lokalu byłemu mężowi ze spłatą na Pani rzecz - rozwiązanie zgodne z Pani celem, jeżeli nie chce Pani zatrzymać mieszkania.
2. Przyznanie lokalu Pani ze spłatą na rzecz byłego męża - możliwe, jeżeli były mąż nie chce lub nie może przejąć lokalu, a Pani byłaby zainteresowana jego zatrzymaniem.
3. Sprzedaż lokalu i podział ceny - stosowana zwłaszcza wtedy, gdy żaden z byłych małżonków nie chce albo nie może przejąć lokalu, ale zwykle jest najmniej korzystna ekonomicznie.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt V CK 174/02, wskazał, że pojęcie rzeczy, która nie daje się podzielić w rozumieniu art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego, obejmuje nie tylko fizyczną niemożliwość podziału, lecz także sytuacje, w których podział i przydzielenie części współwłaścicielom jest niemożliwe ze względu na okoliczności sprawy. W takiej sytuacji rzecz może zostać przyznana jednej osobie albo sprzedana.

Ważne jest również ustalenie, czy osoba, która ma przejąć lokal, ma możliwość zapłaty spłaty. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 12 kwietnia 2001 r., sygn. akt II CKN 658/00, podkreślił, że przy oznaczaniu terminu i sposobu zapłaty spłaty trzeba uwzględnić uzasadniony interes osoby uprawnionej do tej spłaty.

Co zrobić, gdy były mąż obiecał spłatę, ale nie zapłacił?

Jeżeli nie ma aktu notarialnego, ugody sądowej ani prawomocnego orzeczenia, sama obietnica spłaty może być trudna do wyegzekwowania. Wtedy najbezpieczniejszym krokiem jest przygotowanie wniosku o podział majątku wspólnego i wskazanie w nim, że lokal ma zostać przyznany byłemu mężowi z obowiązkiem spłaty określonej kwoty na Pani rzecz.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające nabycie prawa do lokalu, dokumenty ze spółdzielni, odpis księgi wieczystej, jeżeli została założona, potwierdzenia spłat kredytu, potwierdzenia nakładów oraz dokumenty dotyczące rozwodu. Jeżeli mieszkanie znajduje się w Polsce, sprawę będzie rozpoznawał polski sąd właściwy według miejsca położenia majątku.

Jeżeli mieszka Pani w Wielkiej Brytanii, może Pani ustanowić pełnomocnika w Polsce. Pełnomocnictwo do sprawy sądowej powinno spełniać wymagania Kodeksu postępowania cywilnego, a przy czynnościach notarialnych potrzebne może być pełnomocnictwo w formie notarialnej, z tłumaczeniem przysięgłym i apostille.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest uporządkowanie dwóch kwestii: uznania lub wykazania skuteczności rozwodu orzeczonego w Anglii oraz formalnego podziału majątku w Polsce. Jeżeli były mąż ma przejąć mieszkanie, najbezpieczniejsza jest umowa notarialna z zabezpieczoną spłatą. Gdy porozumienie nie jest możliwe, trzeba złożyć do sądu wniosek o podział majątku wspólnego.

Nie warto podpisywać dokumentów, które przenoszą prawo do lokalu bez jednoczesnego zabezpieczenia należnej spłaty. Po dokonaniu przeniesienia odzyskanie pieniędzy może być znacznie trudniejsze.

Źródła

• Art. 31 § 1, art. 35 i art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 158, art. 211 oraz art. 212 § 2 i § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 566 § 1, art. 567 § 3, art. 625, art. 777 § 1 pkt 4 i 5, art. 1145 oraz art. 1146 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 17² ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych.
• Art. 38 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 30 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r.
• Art. 21 ust. 1 i art. 39 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2003 r., sygn. akt V CK 174/02.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2001 r., sygn. akt II CKN 658/00.