Wartość składników majątku przy podziale po rozwodzie

Na jaki dzień ustala się wartość majątku wspólnego?

W sprawie o podział majątku po rozwodzie trzeba odróżnić dwie kwestie: skład majątku oraz wartość poszczególnych składników. To nie jest to samo.

Skład majątku wspólnego ustala się co do zasady według chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej. Wynika to z art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który po ustaniu wspólności odsyła do przepisów o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, oraz z art. 567 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, który nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o dziale spadku. Z kolei art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego, stosowany odpowiednio przez art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, przewiduje, że sąd ustala skład i wartość majątku podlegającego podziałowi.

Wartość majątku sąd ustala natomiast według aktualnych cen z chwili dokonywania podziału, czyli w praktyce najczęściej według cen z chwili zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej instancji. Podstawą procesową jest art. 316 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to, że w sprawie dotyczącej samochodu nie przyjmuje się automatycznie wartości z dnia rozwodu, jeżeli podział następuje kilka lat później.

Jeżeli więc po rozwodzie przez 5 lat toczy się albo dopiero zaczyna sprawa o podział majątku, samochód należący do majątku wspólnego powinien zostać wyceniony według realiów rynkowych z chwili podziału. Istotne może być jednak to, czy spadek wartości wynika ze zwykłego upływu czasu i normalnej eksploatacji, czy z działań jednego z małżonków, np. uszkodzenia, sprzedaży bez zgody drugiego małżonka albo nadmiernego zużycia.

Data rozwodu, data ustania wspólności i data podziału

W praktyce najczęściej wspólność ustawowa ustaje z chwilą ustania małżeństwa przez rozwód. Podstawą samego rozwodu jest art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a skuteczność prawomocnego orzeczenia wynika z art. 363 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Trzeba jednak sprawdzić, czy wspólność nie ustała wcześniej, np. wskutek umowy majątkowej małżeńskiej na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo separacji, o której mowa w art. 54 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli wspólność ustała wcześniej niż rozwód, dla składu majątku ważna będzie wcześniejsza data ustania wspólności, a nie data wyroku rozwodowego. Wartość składników i tak będzie natomiast ustalana według cen aktualnych na moment podziału.

Jak sąd wycenia samochód przy podziale majątku?

Jeżeli były małżonek domaga się, aby samochód wycenić według wartości z dnia rozwodu, nie jest to prawidłowa zasada ogólna. Samochód powinien być wyceniany według aktualnych cen rynkowych, czyli cen z czasu podziału. Jeżeli strony nie zgadzają się co do wartości, sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy. Podstawą dopuszczenia dowodu z opinii biegłego jest art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Biegły powinien uwzględnić cechy konkretnego pojazdu: markę, model, rok produkcji, przebieg, stan techniczny, historię szkód, wyposażenie oraz aktualną sytuację rynkową. Jeżeli sprawa trwa długo, a od wydania opinii minęło dużo czasu albo nastąpiła istotna zmiana cen, uczestnik może wnosić o opinię uzupełniającą albo aktualizację wyceny. Takie podejście jest zgodne z art. 286 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala sądowi zażądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych.

Co z utratą wartości, zużyciem albo sprzedażą rzeczy po rozwodzie?

Jeżeli samochód istniał w chwili ustania wspólności, ale później korzystał z niego tylko jeden z małżonków, trzeba ustalić przyczynę zmiany wartości. Zwykła utrata wartości pojazdu z powodu upływu czasu i normalnego używania jest czym innym niż zniszczenie auta, sprzedaż bez rozliczenia albo celowe obniżenie jego wartości.

Roszczenia związane z korzystaniem z rzeczy, pobranymi pożytkami, nakładami i wydatkami mogą być rozliczane w sprawie o podział majątku. Podstawą jest art. 567 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który obejmuje m.in. rozstrzyganie o zwrocie wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty albo odwrotnie, oraz art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dodatkowo przez art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego odpowiednie zastosowanie może mieć art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego, dotyczący wzajemnych roszczeń z tytułu posiadania rzeczy, pożytków, nakładów i spłaconych długów.

Jeżeli jeden z byłych małżonków sprzedał samochód po ustaniu wspólności i zatrzymał pieniądze, sąd może rozliczyć wartość tego składnika, o ile zostanie wykazane, że pojazd wchodził do majątku wspólnego i został rozdysponowany bez prawidłowego rozliczenia. W takim przypadku ważne będą dokumenty: umowa sprzedaży, potwierdzenie zapłaty, historia pojazdu, polisy, faktury napraw i korespondencja między stronami.

Wycena nieruchomości, firm, udziałów i innych składników

Ta sama logika dotyczy innych składników majątku wspólnego: mieszkania, domu, działki, udziałów w spółce, wyposażenia, środków na rachunkach czy wartości przedsiębiorstwa. Sąd ustala, czy dany składnik należał do majątku wspólnego na chwilę ustania wspólności, a następnie określa jego wartość według cen aktualnych dla chwili podziału.

Przy nieruchomościach podstawowym dowodem jest zwykle opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości. Przy bardziej złożonych składnikach, takich jak przedsiębiorstwo, udziały w spółce albo wierzytelności, potrzebna może być opinia biegłego z innej specjalności. Jeżeli wartość składnika zależy od dokumentów księgowych, uczestnik powinien wnosić o zobowiązanie drugiej strony do ich przedłożenia. Podstawą takiego zobowiązania może być art. 248 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli podział został już prawomocnie dokonany, jego wzruszenie jest znacznie trudniejsze niż kwestionowanie wyceny w toku sprawy. W takiej sytuacji znaczenie może mieć analiza, czy w ogóle możliwy jest powrót do stanu sprzed podziału majątku.

Udziały małżonków i spłaty

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Tylko z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, z uwzględnieniem stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. Wynika to z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli sąd przyzna samochód jednemu z byłych małżonków, może zasądzić na rzecz drugiego odpowiednią spłatę. Mechanizm spłat i dopłat przy podziale wynika z odpowiedniego stosowania art. 212 § 1-3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, przez art. 1035 Kodeksu cywilnego, art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Warto też pamiętać, że rozliczenia między byłymi małżonkami mogą obejmować nie tylko samą wartość rzeczy, ale także roszczenia poboczne. W praktyce sporne bywa np. przedawnienie roszczeń związanych z wkładami albo nakładami na majątek wspólny.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji była małżonka nie ma racji, jeżeli twierdzi, że wartość samochodu należy bezwzględnie ustalić według dnia wyroku rozwodowego. W sprawie o podział majątku sąd powinien ustalić, czy samochód należał do majątku wspólnego w chwili ustania wspólności, a jego wartość określić według cen aktualnych na moment podziału.

Jeżeli przez kilka lat po rozwodzie samochód był używany, uszkodzony, sprzedany albo naprawiany przez jednego z małżonków, trzeba dodatkowo rozważyć roszczenia o rozliczenie korzystania, nakładów, wydatków albo szkody. To zależy od dowodów i konkretnego przebiegu zdarzeń.

Źródła

• Art. 31 § 1, art. 43 § 1-2, art. 45 § 1, art. 46, art. 47 § 1, art. 52 § 1, art. 54 § 1 i art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 210-212, art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 13 § 2, art. 248 § 1, art. 278 § 1, art. 286, art. 316 § 1, art. 363 § 1, art. 567 § 1 i § 3, art. 684, art. 686 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1982 r., III CZP 51/82.
• Uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1983 r., III CZP 23/83.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 449/00.