Jak rozwiązać niekorzystny kontrakt menedżerski?

Jaki charakter prawny ma kontrakt menedżerski?

Kontrakt menedżerski nie jest odrębnie uregulowany w ustawie jako samodzielny typ umowy. W praktyce najczęściej jest kwalifikowany jako umowa o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu na podstawie art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli treść konkretnej umowy wskazuje na elementy właściwe dla zlecenia, znaczenie ma także art. 734 § 1 Kodeksu cywilnego.

To bardzo ważne, bo od tej kwalifikacji zależą zasady wypowiedzenia. Inaczej ocenia się bowiem kontrakt o cechach zlecenia, a inaczej typową umowę o pracę. Samo użycie nazwy „kontrakt menedżerski” nie przesądza jeszcze, jaki reżim prawny ma zastosowanie.

Jeżeli w rzeczywistości współpraca była wykonywana w warunkach podporządkowania, w miejscu i czasie wyznaczanym przez spółkę, za wynagrodzeniem i pod jej kierownictwem, w konkretnym stanie faktycznym może pojawić się spór, czy nie doszło do zatrudnienia na warunkach właściwych stosunkowi pracy w rozumieniu art. 22 § 1 i § 1¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. To jednak wymaga osobnej analizy i nie wynika automatycznie z samej nazwy umowy.

Czy kontrakt menedżerski można wypowiedzieć przed terminem?

Co do zasady tak. Jeżeli do kontraktu stosuje się przepisy o zleceniu, kluczowy jest art. 746 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego przyjmujący zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Jeżeli jednak zlecenie jest odpłatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, odpowiada za szkodę.

Z kolei art. 746 § 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że nie można zrzec się z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów. Oznacza to, że nawet jeśli kontrakt próbuje całkowicie zablokować zakończenie współpracy przed czasem, takie wyłączenie nie będzie skuteczne w zakresie wypowiedzenia z ważnych powodów.

W praktyce trzeba więc rozdzielić dwie sytuacje:

Jeżeli chcesz porównać tę sytuację z innymi zasadami kończenia współpracy cywilnoprawnej, zobacz też materiał o rozwiązaniu zlecenia.

Co może być ważnym powodem wypowiedzenia?

Przepisy nie zawierają zamkniętej listy ważnych powodów. Ocena zawsze zależy od treści umowy i konkretnego stanu faktycznego. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się jednak, że ważny powód to taka okoliczność, która powoduje, że dalsze trwanie stosunku umownego nie może być rozsądnie wymagane od strony wypowiadającej.

W opisanej sytuacji za ważny powód mogą przemawiać w szczególności:

• istotna rozbieżność między uzgodnionym zakresem obowiązków a rzeczywistymi wymaganiami po podpisaniu umowy lub po aneksie,
• niewykonanie przez spółkę jej własnych zobowiązań, np. nieprzekazanie narzędzi niezbędnych do wykonywania kontraktu, w tym obiecanego samochodu służbowego,
• próby dokonywania potrąceń, które nie mają wyraźnej podstawy w umowie albo są sprzeczne z zasadami rozliczeń wynikającymi z kontraktu,
• utrata zaufania do drugiej strony wynikająca z jej zachowania,
• naruszenie obowiązku współdziałania przy wykonywaniu zobowiązania, o którym mowa w art. 354 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli spółka jednostronnie obciąża menedżera dodatkowymi obowiązkami albo sankcjami finansowymi, których kontrakt nie przewiduje, może to stanowić istotny argument za wypowiedzeniem z ważnych powodów. Podobnie wtedy, gdy realne warunki współpracy okazują się istotnie inne niż uzgodnione przy zawieraniu umowy.

Czy spółka może naliczyć karę umowną albo żądać odszkodowania?

To zależy od treści kontraktu.

Po pierwsze, jeżeli wypowiedzenie następuje bez ważnego powodu, druga strona może dochodzić odszkodowania na podstawie art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie wystarczy jednak samo twierdzenie, że spółka poniosła stratę. Musi ona wykazać szkodę, związek przyczynowy oraz wysokość roszczenia. W praktyce nie każda niedogodność organizacyjna jest jeszcze szkodą w rozumieniu prawa cywilnego.

Po drugie, w kontrakcie mogła zostać przewidziana kara umowna. Zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego można zastrzec karę umowną tylko na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Sama obecność klauzuli o karze nie oznacza jednak automatycznie, że będzie ona skuteczna w każdej sytuacji.

Jeżeli kara miałaby zostać naliczona także wtedy, gdy menedżer wypowiada kontrakt z ważnych powodów chronionych przez art. 746 § 3 Kodeksu cywilnego, taka klauzula może być kwestionowana jako sprzeczna z naturą stosunku zlecenia i bezwzględnie obowiązującą ochroną prawa do wypowiedzenia z ważnych powodów. W razie sporu oceni to sąd.

Jeżeli kontrakt przewiduje odpowiedzialność menedżera za szkodę wyrządzoną spółce, trzeba też dokładnie sprawdzić, czy chodzi o zwykłą odpowiedzialność kontraktową z art. 471 Kodeksu cywilnego, czy o odrębnie opisaną odpowiedzialność za konkretne naruszenia. W przypadku osób pełniących funkcje kierownicze albo zarządcze zakres ryzyka bywa szerszy niż w zwykłej umowie cywilnej. W tym kontekście warto porównać także zasady odpowiedzialności właściwe dla relacji typu menedżer/kierownik, choć tam podstawa zatrudnienia jest inna.

Czy groźba potrąceń z wynagrodzenia jest skuteczna?

W kontrakcie cywilnoprawnym nie stosuje się automatycznie ochrony wynagrodzenia pracowniczego z Kodeksu pracy, ale to nie oznacza pełnej dowolności potrąceń. Spółka musi mieć wyraźną podstawę umowną albo podstawę wynikającą z przepisów prawa.

Jeżeli potrącenia za przekroczenie określonych wskaźników, takich jak „food cost”, nie wynikają jasno z umowy, regulaminu będącego częścią kontraktu albo z odrębnego uzgodnienia, ich jednostronne narzucanie może być bezpodstawne. W takiej sytuacji można żądać pełnej zapłaty wynagrodzenia, a w razie potrzeby dochodzić roszczenia na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego lub przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, jeżeli doszło do nienależnego pomniejszenia wypłaty.

Jeżeli problem dotyczy rozliczeń po zakończeniu współpracy, pomocny może być też materiał o tym, jak wygląda wypłata zlecenia.

Jak złożyć wypowiedzenie, żeby ograniczyć ryzyko sporu?

Najbezpieczniej zrobić to pisemnie, nawet jeżeli kontrakt nie zastrzega formy pisemnej pod rygorem nieważności. W piśmie warto:

1. oznaczyć strony i datę umowy oraz aneksów,
2. wskazać, że wypowiadasz kontrakt menedżerski,
3. powołać podstawę prawną: art. 746 § 2 i § 3 w zw. z art. 750 Kodeksu cywilnego,
4. opisać konkretne ważne powody, np. niewykonanie obowiązku przekazania samochodu, rozszerzenie obowiązków ponad uzgodniony zakres, bezpodstawne groźby potrąceń,
5. wskazać datę, od której uznajesz kontrakt za zakończony, z uwzględnieniem postanowień umowy o terminie wypowiedzenia, jeżeli takie istnieją,
6. wezwać do końcowego rozliczenia wynagrodzenia i zwrotu ewentualnych dokumentów lub mienia.

Co do skuteczności doręczenia, zastosowanie ma art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego: oświadczenie woli złożone innej osobie jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Dlatego najlepiej wysłać pismo listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo doręczyć je w sposób przewidziany w umowie, np. na wskazany adres korespondencyjny lub e-mail, jeżeli kontrakt dopuszcza taką formę.

Czy najpierw próbować porozumienia stron?

Tak, zwykle warto zacząć od propozycji rozwiązania kontraktu za porozumieniem stron. To rozwiązanie praktyczne, bo pozwala ustalić:

• datę zakończenia współpracy,
• wysokość należnego wynagrodzenia,
• zwrot sprzętu, dokumentów i samochodu,
• ewentualne zrzeczenie się wzajemnych roszczeń,
• kwestie poufności i zakazu konkurencji po ustaniu umowy.

Jeżeli druga strona odmawia albo przeciąga sprawę, nie zamyka to drogi do jednostronnego wypowiedzenia. Dobrze jednak zachować korespondencję, bo może później pokazać, że próbowałaś zakończyć współpracę w sposób polubowny.

Jakie roszczenia można rozważyć wobec spółki?

Jeżeli spółka nie wykonała swoich zobowiązań albo nienależycie wykonywała kontrakt, można rozważyć:

• żądanie zapłaty pełnego należnego wynagrodzenia,
• zwrot bezpodstawnie potrąconych kwot,
• odszkodowanie na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego, jeżeli powstała konkretna szkoda pozostająca w normalnym związku przyczynowym z naruszeniem umowy, zgodnie z art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego,
• ustalenie, że określona kara umowna jest nienależna albo miarkowanie kary na podstawie art. 484 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli została zastrzeżona i jest rażąco wygórowana.

To, które z tych roszczeń są realne, zależy od dokumentów: treści kontraktu, aneksów, korespondencji i sposobu rozliczeń między stronami.

Co zrobić krok po kroku?

1. Przeczytaj cały kontrakt razem z aneksami i sprawdź postanowienia o wypowiedzeniu, karach umownych, zakazie konkurencji, rozliczeniach oraz sposobie doręczeń.
2. Zbierz dowody: umowę, aneksy, e-maile, wiadomości, zestawienia potrąceń, wezwania przełożonych, potwierdzenia braku przekazania samochodu, dokumenty dotyczące zakresu obowiązków.
3. Złóż propozycję rozwiązania za porozumieniem stron.
4. Jeżeli to nie zadziała, złóż pisemne wypowiedzenie z powołaniem ważnych powodów i podstawy prawnej.
5. Po ustaniu współpracy wezwij spółkę do końcowego rozliczenia i zapłaty wynagrodzenia.
6. Jeżeli spółka naliczy karę lub odmówi wypłaty, oceń zasadność roszczeń przed ewentualnym sporem sądowym.

FAQ

Czy kontrakt menedżerski można wypowiedzieć ze skutkiem natychmiastowym?

Tak, jeżeli przemawiają za tym ważne powody i treść umowy nie wprowadza skutecznych ograniczeń co do sposobu zakończenia współpracy. Przy kontraktach opartych na art. 750 w zw. z art. 746 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego jest to co do zasady dopuszczalne, ale każdorazowo trzeba sprawdzić konkretne zapisy umowy.

Czy sama niekorzystność finansowa kontraktu wystarczy do wypowiedzenia bez ryzyka?

Nie zawsze. Jeżeli umowa po prostu okazała się mało opłacalna, może to nie wystarczyć do uznania ważnego powodu. Inaczej będzie, gdy rzeczywiste warunki współpracy są istotnie inne niż uzgodnione albo druga strona narusza kontrakt.

Czy spółka może żądać odszkodowania po wypowiedzeniu?

Tak, ale przy odpłatnym zleceniu tylko wtedy, gdy wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, a spółka wykaże szkodę i jej wysokość. Wynika to z art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy trzeba podać przyczynę wypowiedzenia?

Przy kontrakcie cywilnoprawnym przepisy nie wymagają tego w taki sposób jak przy niektórych wypowiedzeniach pracowniczych, ale z praktycznego punktu widzenia warto wskazać przyczyny. Ułatwia to obronę stanowiska, że wypowiedzenie nastąpiło z ważnych powodów.

Czy aneks z dodatkowymi obowiązkami zmienia ocenę sprawy?

Tak, jeżeli został podpisany dobrowolnie i jasno określa nowe obowiązki, może wzmacniać argument drugiej strony. Jeżeli jednak obowiązki były narzucane poza zakresem kontraktu albo wykonywanie aneksu stało się nadmiernie uciążliwe z przyczyn leżących po stronie spółki, nadal można analizować istnienie ważnych powodów wypowiedzenia.

Źródła

• art. 61 § 1, art. 354 § 2, art. 361 § 1 i § 2, art. 471, art. 483 § 1, art. 484 § 2, art. 734 § 1, art. 746 § 1–3, art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 22 § 1 i § 1¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2000 r., III CKN 531/98
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 września 2008 r., I ACa 84/08