Publikacja zdjęć byłej wokalistki zespołu – czy trzeba je usunąć?

Co do zasady: wizerunek podlega ochronie

Wizerunek jest chroniony dwojako. Po pierwsze jako dobro osobiste na podstawie art. 23 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, a środki ochrony przewiduje art. 24 § 1 tej ustawy. Po drugie, szczególne zasady rozpowszechniania wizerunku reguluje art. 81 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Zgodnie z art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych: „Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej”. Samo wykonanie zdjęcia nie jest więc tym samym co prawo do jego dalszego publikowania na stronie internetowej, Facebooku, Instagramie, w materiałach reklamowych czy na plakatach.

Jeżeli nie było pisemnych ustaleń w zespole, trzeba oceniać sytuację na podstawie okoliczności faktycznych: jakiego rodzaju były zdjęcia, gdzie je publikowano, czy wokalistka wcześniej to akceptowała, czy zdjęcia mają dziś charakter archiwalny, czy nadal promują aktualną działalność zespołu.

Kiedy zgoda na publikację nie jest potrzebna?

Wyjątki od obowiązku uzyskania zgody przewiduje art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku:

• osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych – art. 81 ust. 2 pkt 1;
• osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza – art. 81 ust. 2 pkt 2.

W sprawie byłej wokalistki najważniejszy jest pierwszy wyjątek, ale trzeba go interpretować ostrożnie. Nie każda osoba występująca publicznie automatycznie staje się „osobą powszechnie znaną” w rozumieniu tego przepisu. Znaczenie ma też sposób publikacji i krąg odbiorców.

Jeżeli zdjęcia pokazują wokalistkę podczas koncertów, eventów, wesel czy oficjalnych występów zespołu, a była ona rozpoznawalna przynajmniej w określonym środowisku odbiorców, można bronić stanowiska, że publikacja archiwalnych zdjęć z okresu współpracy mieści się w art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności.

Co wynika z orzecznictwa?

W praktyce sądy przyjmują, że „powszechna znajomość” może być oceniana w odniesieniu do konkretnego środowiska odbiorców, a nie wyłącznie w skali całego kraju. Nadal aktualne pozostaje stanowisko, że trzeba badać, do kogo kierowana jest publikacja i czy osoba rzeczywiście jest w tym kręgu rozpoznawalna.

Przykładowo Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 26 maja 2020 r., I ACa 13/20, zwrócił uwagę, że przy ocenie art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych trzeba uwzględnić krąg odbiorców, do którego adresowana jest publikacja. Z kolei Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z 22 marca 2018 r., I ACa 1215/17, wskazał, że wystarczająca może być rozpoznawalność w środowisku, w którym dana osoba funkcjonuje zawodowo.

To oznacza, że lokalnie znana wokalistka lub członkini popularnego regionalnie zespołu może mieścić się w pojęciu osoby powszechnie znanej. Ale jeżeli zespół publikuje materiały w otwartym internecie bez żadnych ograniczeń i kieruje ofertę szeroko, sąd może dokładniej badać, czy wyjątek rzeczywiście ma zastosowanie.

Zobacz również:

• wykorzystywanie i upublicznianie zdjęć bez zgody osoby
• odzyskanie firmowego profilu na Facebooku

Czy odejście z zespołu powoduje obowiązek usunięcia wszystkich zdjęć?

Nie. Sam fakt zakończenia współpracy nie powoduje automatycznie obowiązku usunięcia wszystkich fotografii z okresu wspólnych występów. Jeżeli zdjęcia dokumentują prawdziwy skład zespołu z danego czasu, mają charakter archiwalny lub kronikarski i nie wprowadzają odbiorców w błąd, ich pozostawienie może być dopuszczalne.

Najistotniejsze jest jednak to, jak zdjęcia są opisane i używane obecnie. Jeżeli fotografie sugerują, że wokalistka nadal należy do zespołu, występuje na aktualnych wydarzeniach albo firmuje obecną ofertę, pojawia się ryzyko naruszenia jej wizerunku, dóbr osobistych, a nawet zarzutu wprowadzania klientów w błąd co do składu wykonawczego.

Dlatego bezpiecznym rozwiązaniem jest wyraźne oznaczenie archiwalnego charakteru materiałów, np. „skład zespołu w latach 2016–2023”, „zdjęcia z poprzedniego składu”, „archiwum koncertowe”. Taki zabieg nie wynika wprost z jednego przepisu, ale ogranicza ryzyko zarzutu bezprawności w rozumieniu art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego.

Największe ryzyko: zdjęcia promocyjne i reklama bieżącej oferty

Co innego zdjęcia archiwalne, a co innego aktualna reklama usług zespołu. Jeżeli zespół nadal wykorzystuje zdjęcia byłej wokalistki:

• na stronie głównej jako wizytówkę obecnego składu,
• w banerach reklamowych, sponsorowanych postach i płatnych kampaniach,
• w materiałach sprzedażowych kierowanych do klientów,
• na plakatach zapowiadających nowe występy,

to argument o „archiwum” będzie znacznie słabszy. W takiej sytuacji wykorzystanie jej wizerunku może wykraczać poza dopuszczalny wyjątek z art. 81 ust. 2 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, bo publikacja służy już bieżącej komercyjnej promocji.

Szczególnie ostrożnie należy traktować zdjęcia, na których wokalistka występuje sama albo stanowi główny, dominujący element kadru. Takie fotografie trudniej obronić jako przypadkową dokumentację działalności zespołu.

Jak odpowiedzieć na żądanie byłej wokalistki?

Najrozsądniej odpowiedzieć rzeczowo i pisemnie. W odpowiedzi warto:

1. wskazać, że zdjęcia pochodzą z okresu faktycznej współpracy;
2. rozróżnić materiały archiwalne od bieżącej promocji;
3. zadeklarować usunięcie albo zmianę tych publikacji, które mogą sugerować aktualny skład zespołu;
4. zapowiedzieć uzupełnienie opisów o informację, że chodzi o poprzedni skład;
5. rozważyć usunięcie zdjęć solowych lub najbardziej eksponujących wokalistkę.

Takie podejście zmniejsza ryzyko konfliktu. W sporze o dobra osobiste sąd zawsze bada całokształt zachowania stron, w tym to, czy po zgłoszeniu zastrzeżeń publikujący zareagował rozsądnie i proporcjonalnie.

Praktycznie: które zdjęcia zwykle można zostawić, a które lepiej usunąć?

Czy znaczenie ma to, że zespół wykonuje covery, a nie własne utwory?

Dla samej ochrony wizerunku zasadniczo nie. To, czy zespół tworzy własne utwory czy gra covery, nie rozstrzyga o prawie do publikacji zdjęć byłej członkini. Decydują przepisy o wizerunku i dobrach osobistych, czyli przede wszystkim art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

Znaczenie może mieć natomiast sposób komercyjnego wykorzystania fotografii. Jeżeli zespół buduje aktualną markę właśnie na rozpoznawalności byłej wokalistki, rośnie ryzyko sporu także na tle uczciwości przekazu marketingowego.

Czy można powołać się na dorozumianą zgodę?

Czasem tak, ale ostrożnie. Jeżeli przez lata wokalistka wiedziała o publikacji zdjęć na stronie i profilach zespołu, brała udział w sesjach promocyjnych i nie zgłaszała sprzeciwu, można argumentować, że przynajmniej w okresie współpracy istniała zgoda dorozumiana. Problem polega na tym, że zakres takiej zgody bywa sporny.

W praktyce dorozumiana zgoda słabiej chroni publikującego niż wyraźne ustalenia umowne. Trudno na jej podstawie bezpiecznie bronić dalszego używania wizerunku po rozstaniu w nowych kampaniach promocyjnych.

Zobacz również:

• udostępnienie pisma w mediach społecznościowych a naruszenie dóbr osobistych
• groźba ujawnienia prywatnych treści i materiałów

Jakie roszczenia może zgłosić była wokalistka?

Jeżeli uzna, że publikacja jest bezprawna, może oprzeć roszczenia na art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego i żądać m.in.:

• zaniechania naruszeń, czyli np. usunięcia zdjęć,
• usunięcia skutków naruszenia, np. publikacji przeprosin,
• zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny – na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego, jeżeli doszło do zawinionego naruszenia dobra osobistego.

Może też powoływać się bezpośrednio na naruszenie zasad rozpowszechniania wizerunku z art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zakres realnego ryzyka zależy jednak od konkretnych publikacji. Inaczej będzie oceniane archiwum koncertowe, a inaczej aktualna reklama zespołu.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie dla zespołu

Jeżeli chcą Państwo ograniczyć ryzyko sporu, najbezpieczniejszy wariant to:

1. usunąć zdjęcia solowe byłej wokalistki i materiały stricte reklamowe;
2. zostawić tylko część zdjęć archiwalnych dokumentujących poprzedni skład;
3. przy tych materiałach wyraźnie oznaczyć okres współpracy;
4. nie używać jej wizerunku w aktualnych ofertach, cennikach, reklamach i banerach;
5. zachować kopię korespondencji oraz dowody, jak wyglądały wcześniejsze publikacje.

To rozwiązanie zwykle lepiej chroni interes zespołu niż twarda odmowa usunięcia wszystkich zdjęć.

FAQ

Czy była wokalistka może żądać usunięcia wszystkich zdjęć bez wyjątku?

Nie zawsze. Może kwestionować publikację, ale nie każda fotografia musi zostać usunięta. Inaczej ocenia się archiwalne zdjęcia dokumentujące dawny skład, a inaczej aktualne materiały reklamowe.

Czy lokalnie znana artystka jest „osobą powszechnie znaną”?

Może nią być, jeśli jest rozpoznawalna w środowisku odbiorców, do których kierowana jest publikacja. Potwierdza to orzecznictwo sądów apelacyjnych, ale zawsze zależy to od konkretnego stanu faktycznego.

Czy wystarczy dopisać, że zdjęcia są archiwalne?

To bardzo pomaga, ale nie rozwiązuje wszystkiego. Jeśli zdjęcia nadal służą bieżącej reklamie usług, sam dopisek może nie wystarczyć.

Które zdjęcia są najbardziej ryzykowne?

Przede wszystkim solowe portrety, sesje promocyjne i materiały wykorzystywane w aktualnej sprzedaży usług zespołu.

Czy warto odpowiadać na żądanie pisemnie?

Tak. Najlepiej przesłać spokojną, rzeczową odpowiedź i wskazać, które materiały zostaną usunięte, a które pozostaną jako archiwum z odpowiednim opisem.

Źródła

• art. 23, art. 24 § 1 i art. 448 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 81 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 26 maja 2020 r., I ACa 13/20
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 22 marca 2018 r., I ACa 1215/17
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 6 lutego 2018 r., V ACa 1040/17