Zniesławienie nauczyciela przez rodzica, co powinien zrobić dyrektor szkoły?

Co powinien zrobić dyrektor po zarzutach rodzica wobec nauczyciela?

W opisanej sytuacji dyrektor szkoły powinien działać dwutorowo. Po pierwsze, musi sprawdzić, czy zarzuty rodzica wobec nauczyciela mają podstawy faktyczne. Po drugie, jeżeli okaże się, że rodzic rozpowszechnia nieprawdziwe lub nieudowodnione informacje godzące w dobre imię nauczyciela, dyrektor powinien udzielić nauczycielowi realnego wsparcia.

Podstawą takiego działania jest art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, zgodnie z którym nauczyciel podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Z kolei art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela nakłada na organ prowadzący szkołę i dyrektora szkoły obowiązek występowania z urzędu w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone.

Nie oznacza to jednak automatycznego uznania, że rodzic popełnił przestępstwo. Dyrektor powinien najpierw ustalić przebieg zdarzenia, w szczególności:

• zabezpieczyć nagranie z monitoringu i ustalić, jak długo szkoła może je przechowywać zgodnie z wewnętrzną dokumentacją ochrony danych,
• sporządzić notatkę służbową z przebiegu zdarzenia i z podjętych działań,
• odebrać wyjaśnienia od nauczycielki, pedagoga, wychowawcy oraz innych osób, które mogły widzieć sytuację przed zdarzeniem lub po nim,
• ustalić, kto dokładnie otrzymał wiadomość od rodzica i jaka była jej treść,
• ocenić, czy treść wiadomości zawiera faktyczne zarzuty, czy tylko emocjonalną ocenę zachowania szkoły,
• wezwać rodzica do przedstawienia konkretnych informacji i dowodów, a nie ogólnych oskarżeń.

Jeżeli zarzuty dotyczą przemocy wobec dziecka, dyrektor powinien dodatkowo zastosować procedury wynikające ze standardów ochrony małoletnich. Obowiązek posiadania i stosowania standardów wynika z art. 22b ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, a elementy tych standardów określa art. 22c ust. 1 pkt 1-8 tej ustawy, w tym zasady bezpiecznych relacji między małoletnimi a personelem oraz procedury podejmowania interwencji.

Standardy ochrony małoletnich a ochrona nauczyciela

Standardy ochrony małoletnich nie służą wyłącznie ochronie uczniów przed krzywdzeniem. Dobrze opisane procedury pomagają również pracownikom szkoły, ponieważ wyznaczają jasne reguły kontaktu z dzieckiem, dokumentowania interwencji i reagowania na sytuacje kryzysowe. W sprawie, w której uczeń samowolnie opuszcza salę, a nauczycielka podejmuje natychmiastową reakcję, szczególne znaczenie ma ustalenie, czy działanie nauczyciela było adekwatne do zagrożenia i zgodne ze szkolnymi procedurami.

Jeżeli zachowanie ucznia może świadczyć o zagrożeniu dla niego samego lub innych osób, nauczyciel ma obowiązek reagować w ramach obowiązków służbowych. Obowiązki nauczyciela wynikają m.in. z art. 6 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, zgodnie z którymi nauczyciel ma rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym stanowiskiem oraz wspierać każdego ucznia w jego rozwoju.

Jeżeli jednak zebrane informacje wskazywałyby na możliwość popełnienia przestępstwa ściganego z urzędu, szkoła powinna rozważyć zawiadomienie właściwych organów. Art. 304 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego nakłada na instytucje państwowe i samorządowe obowiązek niezwłocznego zawiadomienia prokuratora lub Policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, o którym dowiedziały się w związku ze swoją działalnością. Jeżeli natomiast dobro dziecka wymaga interwencji sądu opiekuńczego, znaczenie może mieć art. 572 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, który przewiduje obowiązek zawiadomienia sądu opiekuńczego, w szczególności przez placówki oświatowe.

Czy wiadomość rodzica może być zniesławieniem nauczyciela?

Zarzuty, że nauczyciel był agresywny, używał wulgaryzmów albo szarpał dziecko, mogą narazić nauczyciela na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu. Dlatego w konkretnych okolicznościach taka wiadomość może wypełniać znamiona zniesławienia.

Zgodnie z art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Jeżeli sprawca dopuszcza się tego czynu za pomocą środków masowego komunikowania, zastosowanie ma art. 212 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, który przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Sam e-mail lub wiadomość wysłana do kilku osób w szkole nie zawsze będzie środkiem masowego komunikowania. Inaczej należy oceniać wpis w mediach społecznościowych, publiczną grupę internetową lub komentarz dostępny dla nieoznaczonego kręgu odbiorców.

Trzeba też pamiętać o art. 212 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, zgodnie z którym ściganie przestępstwa zniesławienia odbywa się z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, że co do zasady to nauczyciel jako pokrzywdzony wnosi prywatny akt oskarżenia i przedstawia dowody. Dyrektor może jednak pomóc w zabezpieczeniu dokumentów, potwierdzeniu kręgu odbiorców wiadomości oraz udostępnieniu materiałów zgodnie z przepisami o ochronie danych i procedurami szkoły.

Nie każde ostre zdanie rodzica będzie zniesławieniem. W sprawie karnej znaczenie ma m.in. to, czy rodzic przedstawił konkretny zarzut możliwy do zweryfikowania, komu go przekazał, czy miał podstawy do sformułowania twierdzeń i czy działał w obronie społecznie uzasadnionego interesu. Kontratyp prawdy wynika z art. 213 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, ale jego zastosowanie zależy od tego, czy zarzut był prawdziwy, czy był podniesiony publicznie oraz czy służył obronie społecznie uzasadnionego interesu.

Naruszenie dóbr osobistych nauczyciela przez rodzica

Niezależnie od odpowiedzialności karnej nauczyciel może rozważyć ochronę cywilną. Art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny wskazuje przykładowe dobra osobiste człowieka, w tym cześć, nazwisko, wizerunek, wolność, zdrowie i tajemnicę korespondencji. Katalog ten jest otwarty, dlatego ochronie podlegają także dobre imię, godność zawodowa i renoma potrzebna do wykonywania zawodu nauczyciela.

Zgodnie z art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, osoba, której dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać także, aby osoba naruszająca dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

Jeżeli rodzic rozesłał do wychowawcy, dyrekcji, pedagogów i trójki klasowej wiadomość, w której przypisał nauczycielce zachowania naruszające prawo lub etykę zawodową, to należy ocenić, czy przekroczył granice dopuszczalnej skargi. Rodzic ma prawo zgłaszać zastrzeżenia dotyczące bezpieczeństwa dziecka, ale powinien robić to rzeczowo, do właściwych osób i bez rozpowszechniania niezweryfikowanych oskarżeń wśród osób postronnych.

Przy wypowiedziach w internecie podobne znaczenie ma zasięg publikacji i możliwość identyfikacji osoby, której dotyczy zarzut. Szerzej opisujemy to w materiale o tym, jak reagować na krzywdzące opinie w internecie. Zbliżone problemy pojawiają się także w relacjach pracowniczych, np. gdy publikowany jest negatywny komentarz o pracodawcy.

Czym różni się skarga rodzica od bezprawnego pomówienia?

Rodzic ma prawo składać skargi na pracę szkoły i zgłaszać obawy dotyczące bezpieczeństwa dziecka. Taka skarga powinna jednak trafić do właściwych osób, np. dyrektora, wychowawcy, pedagoga, organu prowadzącego albo kuratorium, i powinna opisywać konkretne fakty. Jeżeli rodzic bez dowodów rozsyła do szerokiego grona osób kategoryczne twierdzenia, że nauczyciel stosował przemoc lub używał wulgaryzmów, ryzyko odpowiedzialności prawnej wyraźnie rośnie.

Granica między dopuszczalną krytyką a naruszeniem prawa zależy od konkretnego stanu faktycznego. Sąd będzie badał m.in. treść wiadomości, formę wypowiedzi, krąg odbiorców, cel działania rodzica, dostępne dowody oraz to, czy zarzuty były przedstawione jako fakty, czy jako subiektywna ocena.

Jak zabezpieczyć dowody w sprawie o zniesławienie lub dobra osobiste?

Najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie treści wiadomości i danych o jej odbiorcach. Nauczyciel oraz dyrektor powinni zachować oryginalnego e-maila, wiadomość z dziennika elektronicznego albo zrzuty ekranu, ale najlepiej w sposób umożliwiający wykazanie daty, nadawcy i adresatów. Jeżeli sprawa trafi do sądu, istotne mogą być także zeznania osób, które wiadomość otrzymały i zapoznały się z jej treścią.

W przypadku monitoringu szkoła powinna działać zgodnie z dokumentacją ochrony danych i okresem retencji nagrań. Jeżeli nagranie może mieć znaczenie dla obrony praw nauczyciela albo wyjaśnienia zarzutów dotyczących bezpieczeństwa dziecka, należy je zabezpieczyć w sposób formalny, np. przez opisanie daty, godziny, miejsca i osób mających dostęp do nagrania.

Warto unikać rozsyłania odpowiedzi do szerokiego grona rodziców. Lepszym rozwiązaniem jest rzeczowe pismo do rodzica, informacja o wszczęciu wyjaśnień oraz ewentualne wezwanie do zaprzestania rozpowszechniania niezweryfikowanych zarzutów do czasu zakończenia postępowania wyjaśniającego.

Możliwe działania dyrektora wobec rodzica

Po zebraniu wstępnych informacji dyrektor może:

• zaprosić rodzica na spotkanie wyjaśniające z udziałem wychowawcy lub pedagoga,
• poinformować rodzica, że szkoła wyjaśnia zarzuty zgodnie ze standardami ochrony małoletnich,
• wezwać rodzica do przedstawienia dowodów lub doprecyzowania zarzutów,
• poinformować, że rozpowszechnianie nieprawdziwych zarzutów może skutkować odpowiedzialnością z art. 212 Kodeksu karnego oraz art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego,
• udzielić nauczycielowi wsparcia organizacyjnego w zabezpieczeniu dowodów,
• zawiadomić organ prowadzący, jeżeli sprawa narusza uprawnienia nauczyciela lub wpływa na funkcjonowanie szkoły,
• rozważyć zawiadomienie właściwych organów, jeżeli pojawi się podejrzenie czynu ściganego z urzędu albo potrzeba ochrony dobra dziecka.

Dyrektor powinien przy tym zachować neutralność do czasu ustalenia faktów. Ochrona nauczyciela nie oznacza ignorowania zarzutów rodzica, a ochrona dziecka nie oznacza przyjmowania każdego oskarżenia za prawdziwe bez dowodów.

FAQ

Czy dyrektor może sam złożyć prywatny akt oskarżenia za zniesławienie nauczyciela?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 212 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny zniesławienie jest ścigane z oskarżenia prywatnego, więc prywatny akt oskarżenia wnosi pokrzywdzony nauczyciel. Dyrektor może jednak pomóc w zabezpieczeniu dowodów i, na podstawie art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, występować w obronie nauczyciela w granicach swoich kompetencji.

Czy wiadomość wysłana do dyrekcji i trójki klasowej jest publicznym pomówieniem?

To zależy od liczby i charakteru odbiorców oraz treści wiadomości. Wysłanie zarzutów do kilku oznaczonych osób zwykle nie jest tym samym co publikacja w internecie, ale nadal może naruszać dobra osobiste nauczyciela albo stanowić zniesławienie z art. 212 § 1 Kodeksu karnego. Ocena wymaga analizy konkretnej wiadomości.

Czy rodzic może bezkarnie krytykować nauczyciela?

Rodzic może zgłaszać skargi i krytyczne uwagi, ale powinien robić to rzeczowo, do właściwych osób i w oparciu o fakty. Bezprawne może być rozpowszechnianie nieprawdziwych zarzutów, obraźliwych określeń lub oskarżeń, które narażają nauczyciela na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu.

Czy nauczyciel może żądać przeprosin od rodzica?

Tak, jeżeli doszło do naruszenia dóbr osobistych. Podstawą jest art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Nauczyciel może żądać przeprosin, sprostowania, zaniechania dalszych naruszeń, a w określonych przypadkach także zadośćuczynienia na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Czy dyrektor powinien zawiadomić Policję, gdy rodzic oskarża nauczyciela o przemoc?

Nie każda skarga rodzica oznacza obowiązek zawiadomienia Policji. Jeżeli jednak z ustaleń wynika uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa ściganego z urzędu, zastosowanie może mieć art. 304 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego. Jeżeli zagrożone jest dobro dziecka, szkoła powinna rozważyć także zawiadomienie sądu opiekuńczego na podstawie art. 572 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Podsumowanie

W opisanej sprawie dyrektor powinien przede wszystkim rzetelnie ustalić fakty, zabezpieczyć monitoring i dokumenty oraz porozmawiać z osobami zaangażowanymi w zdarzenie. Jednocześnie, jeżeli rodzic rozpowszechnia nieudowodnione zarzuty podważające dobre imię nauczyciela, dyrektor ma obowiązek wystąpić w obronie nauczyciela na podstawie art. 63 ust. 2 Karty Nauczyciela.

Po stronie nauczyciela w grę mogą wchodzić dwa podstawowe kierunki działania: prywatny akt oskarżenia o zniesławienie z art. 212 Kodeksu karnego oraz roszczenia cywilne o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego. Ostateczna ocena zależy jednak od treści wiadomości, kręgu jej odbiorców, dowodów i tego, czy rodzic działał w granicach dopuszczalnej skargi.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 212 § 1-4 i art. 213 § 1-2 - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, art. 24 i art. 448 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

3. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, w szczególności art. 6 i art. 63 - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19

4. Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, w szczególności art. 22b i art. 22c - Dz.U. 2016 poz. 862

5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 304 § 2 - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555

6. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 572 § 1 i 2 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296