Koszty sądowe w sprawie o zadośćuczynienie

Kiedy powstaje obowiązek zapłaty kosztów sądowych?

Koszty sądowe w sprawach cywilnych reguluje ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy koszty sądowe obejmują opłaty i wydatki. Art. 2 ust. 2 tej ustawy stanowi natomiast, że do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie albo powodujące wydatki, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Pozew o zapłatę zadośćuczynienia jest pismem podlegającym opłacie. Jeżeli sprawa dotyczy śmierci osoby bliskiej, podstawą samego roszczenia może być art. 446 § 4 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. W innych stanach faktycznych, na przykład przy uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia, znaczenie może mieć art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego. Podstawa roszczenia zależy więc od konkretnego zdarzenia i osoby uprawnionej.

Ile wynosi opłata od pozwu o zadośćuczynienie?

Zadośćuczynienie dochodzone w pieniądzu jest sprawą o prawo majątkowe. Wartością przedmiotu sporu jest kwota żądana w pozwie, co wynika z art. 19 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli więc powód żąda 100 000 zł, to wartość przedmiotu sporu wynosi 100 000 zł.

W aktualnym stanie prawnym art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje opłaty stałe przy sprawach o prawa majątkowe, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 20 000 zł. Natomiast art. 13 ust. 2 tej ustawy stanowi, że w sprawach o prawa majątkowe przy wartości przedmiotu sporu ponad 20 000 zł pobiera się opłatę stosunkową wynoszącą 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 200 000 zł.

Przy roszczeniu o zadośćuczynienie w kwocie 100 000 zł opłata od pozwu wynosi więc 5000 zł. Jest to 5% z 100 000 zł. Taka opłata nie jest karą ani zaliczką na przyszłe odszkodowanie, lecz opłatą sądową od wniesienia pozwu.

Czy opłata przepada, gdy sprawa zostanie przegrana?

Jeżeli powód przegra sprawę w całości, uiszczona opłata sądowa co do zasady nie wraca do niego. Dodatkowo art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wprowadza zasadę odpowiedzialności za wynik procesu: strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi, na jego żądanie, koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony.

W praktyce oznacza to, że przegrywający powód może nie tylko nie odzyskać swojej opłaty od pozwu, ale także zostać obciążony kosztami przeciwnika, na przykład wynagrodzeniem pełnomocnika procesowego według stawek określonych w przepisach wykonawczych. Jeżeli po wyroku trzeba dochodzić zasądzonych kosztów, osobnym problemem może być egzekucja kosztów procesu.

Wyjątkowo sąd może zastosować art. 102 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala w wypadkach szczególnie uzasadnionych nie obciążać strony przegrywającej kosztami albo obciążyć ją tylko częścią kosztów. Nie jest to jednak reguła. Sąd ocenia między innymi charakter sprawy, sytuację życiową strony i to, czy wytoczenie procesu było usprawiedliwione okolicznościami.

Co się dzieje z kosztami przy częściowej wygranej?

Jeżeli sąd zasądzi część żądanej kwoty, zastosowanie ma przede wszystkim art. 100 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań, koszty mogą zostać wzajemnie zniesione albo stosunkowo rozdzielone. Sąd może także włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części żądania albo gdy określenie należnej sumy zależało od oceny sądu.

W sprawach o zadośćuczynienie ten ostatni element ma znaczenie, ponieważ wysokość zadośćuczynienia jest oceniana przez sąd według rozmiaru krzywdy. Nie oznacza to jednak, że powód zawsze odzyska wszystkie koszty, gdy sąd zasądzi mniej niż żądano. Jeżeli żądanie było wyraźnie zawyżone, sąd może rozdzielić koszty proporcjonalnie.

Przykładowo, gdy powód żąda 100 000 zł, a sąd zasądza 60 000 zł, powód wygrał sprawę w 60%, a przegrał w 40%. Sąd może wtedy rozliczyć opłatę, koszty pełnomocników i inne koszty według takiej proporcji. Podobne zasady rozliczania kosztów pojawiają się także w innych sprawach cywilnych, na przykład przy sporach o zasiedzenie a koszty przegranej.

Czy opłata zmniejsza się, gdy sąd zasądzi niższe zadośćuczynienie?

Nie. Opłata od pozwu jest liczona od wartości przedmiotu sporu wskazanej w pozwie, a nie od kwoty ostatecznie zasądzonej przez sąd. Jeżeli powód żąda 100 000 zł, uiszcza 5000 zł opłaty. Sam fakt, że sąd zasądzi na przykład 50 000 zł, nie powoduje automatycznego zwrotu połowy opłaty.

Inaczej mogą wyglądać sytuacje, w których dochodzi do zwrotu części opłaty z przyczyn procesowych. Art. 79 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje określone przypadki zwrotu całej lub części opłaty, na przykład w razie cofnięcia pozwu, zawarcia ugody albo zakończenia sprawy w sposób wskazany w tym przepisie. Każdorazowo trzeba sprawdzić, czy konkretna sytuacja mieści się w jednym z ustawowych przypadków zwrotu opłaty.

Jakie dodatkowe wydatki mogą pojawić się w sprawie o zadośćuczynienie?

Poza opłatą od pozwu w sprawie mogą pojawić się wydatki. Art. 5 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wymienia przykładowo należności świadków, biegłych, tłumaczy oraz koszty przeprowadzenia innych dowodów. W sprawach o zadośćuczynienie częste są opinie biegłych, zwłaszcza lekarzy, psychologów lub specjalistów od rekonstrukcji wypadków.

Jeżeli sąd dopuszcza dowód z opinii biegłego, może wezwać stronę do uiszczenia zaliczki. W praktyce to, kto płaci za opinię biegłego, zależy od tego, kto wnosi o dowód i jak sąd rozliczy końcowo koszty procesu. Końcowe rozliczenie następuje w orzeczeniu kończącym sprawę, według zasad z art. 98, art. 100, art. 102 i art. 103 Kodeksu postępowania cywilnego.

Do kosztów procesu mogą należeć także koszty przejazdu strony do sądu i równowartość utraconego zarobku, jeżeli strona działa bez profesjonalnego pełnomocnika. Wynika to z art. 98 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Osobne praktyczne znaczenie może mieć zwrot kosztów dojazdu do sądu, zwłaszcza gdy rozprawy odbywają się poza miejscem zamieszkania strony.

Zwolnienie od kosztów sądowych

Jeżeli powód nie jest w stanie ponieść opłaty od pozwu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawą jest art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie z którym osoba fizyczna może domagać się zwolnienia, jeżeli złoży oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Art. 101 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych pozwala sądowi zwolnić stronę od kosztów sądowych w całości lub w części. Częściowe zwolnienie może oznaczać zwolnienie od określonej kwoty, procentu opłaty, części roszczenia albo określonych wydatków. Zakres zwolnienia zależy od sytuacji finansowej strony oraz oceny sądu.

Wniosek można złożyć razem z pozwem. Jeżeli pozew został już złożony, a sąd wzywa do zapłaty opłaty, wniosek o zwolnienie warto złożyć w terminie wskazanym w wezwaniu. Brak opłaty i brak skutecznego wniosku może doprowadzić do zwrotu pozwu na podstawie art. 130 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli braki fiskalne pisma nie zostaną uzupełnione.

Kiedy sąd może odstąpić od obciążania kosztami?

Nawet przy przegranej sąd może wyjątkowo zastosować art. 102 Kodeksu postępowania cywilnego. Jest to przepis szczególny i nie działa automatycznie. W sprawach o zadośćuczynienie sąd może brać pod uwagę między innymi dramatyczny charakter zdarzenia, sytuację majątkową strony, trudność w oszacowaniu krzywdy oraz to, czy powód miał rozsądne podstawy do wystąpienia z pozwem.

Z kolei art. 103 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala obciążyć stronę kosztami niezależnie od wyniku sprawy, jeżeli koszty powstały wskutek jej niesumiennego lub oczywiście niewłaściwego postępowania. Przykładem może być zatajenie dowodów, powoływanie ich z opóźnieniem albo powodowanie zbędnych czynności procesowych.

Jak ograniczyć ryzyko finansowe przed wniesieniem pozwu?

Przed złożeniem pozwu warto realnie ocenić wysokość żądania. Zbyt niska kwota może nie rekompensować krzywdy, ale kwota rażąco wygórowana zwiększa opłatę sądową i ryzyko niekorzystnego rozliczenia kosztów na podstawie art. 100 Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce należy zebrać dokumenty potwierdzające więź ze zmarłym albo rozmiar doznanej krzywdy, dokumentację medyczną, dowody leczenia, korespondencję z ubezpieczycielem, zeznania świadków oraz dokumenty dotyczące sytuacji rodzinnej. Jeżeli sprawa dotyczy wypadku komunikacyjnego, znaczenie mogą mieć także akta postępowania karnego lub dokumenty z likwidacji szkody.

FAQ

Czy 5000 zł opłaty przy pozwie o 100 000 zł zadośćuczynienia jest prawidłowe?

Tak. Przy roszczeniu pieniężnym ponad 20 000 zł art. 13 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje opłatę stosunkową 5% wartości przedmiotu sporu. Od 100 000 zł jest to 5000 zł.

Czy przegrany powód odzyska opłatę od pozwu?

Co do zasady nie. Jeżeli powód przegra sprawę, poniesiona opłata pozostaje kosztem, a dodatkowo powód może zostać obciążony kosztami przeciwnika na podstawie art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy sąd zwróci część opłaty, gdy zasądzi niższą kwotę?

Nie automatycznie. Opłata jest liczona od kwoty dochodzonej w pozwie. Niższy wyrok wpływa przede wszystkim na rozliczenie kosztów między stronami na podstawie art. 100 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy można nie płacić opłaty od pozwu o zadośćuczynienie?

Można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Osoba fizyczna musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zgodnie z art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy w sprawie o zadośćuczynienie trzeba liczyć się z kosztami biegłego?

Tak, jeżeli dla rozstrzygnięcia potrzebna jest wiedza specjalna. Podstawą przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego jest art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a wydatki związane z biegłymi mieszczą się w art. 5 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Podsumowanie

W sprawie o zadośćuczynienie w wysokości 100 000 zł opłata od pozwu wynosi 5000 zł. Jeżeli powód wygra w całości, może żądać zwrotu tej opłaty od pozwanego jako elementu kosztów procesu. Jeżeli przegra, opłata zasadniczo nie wraca, a powód może ponieść także koszty przeciwnika. Przy częściowej wygranej sąd najczęściej rozdziela koszty proporcjonalnie, choć w sprawach o zadośćuczynienie ma pewien zakres oceny, zwłaszcza gdy wysokość należnej kwoty zależała od uznania sądu.

Jeżeli uiszczenie opłaty jest zbyt dużym ciężarem, warto rozważyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Trzeba jednak rzetelnie wykazać swoją sytuację finansową i pamiętać, że zwolnienie od kosztów na początku sprawy nie przesądza jeszcze o końcowym rozliczeniu kosztów między stronami.

Źródła

• Art. 2 ust. 1 i 2, art. 5 ust. 1, art. 13 ust. 1 i 2, art. 79, art. 101 ust. 1, art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 19 § 1, art. 98 § 1 i 2, art. 100, art. 102, art. 103 § 1, art. 130 § 1 i 2, art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 445 § 1, art. 446 § 4 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.