Zadośćuczynienie i przeprosiny za wyzwiska od sąsiada

Czy za publiczne wyzwiska można żądać przeprosin i zadośćuczynienia?

Tak, jeżeli wypowiedzi sąsiadki obiektywnie naruszyły Pana dobra osobiste. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny dobra osobiste człowieka, w szczególności zdrowie, wolność, cześć, nazwisko, pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji i nietykalność mieszkania, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

W sprawach o wyzwiska i ubliżanie najczęściej chodzi o cześć. W praktyce obejmuje ona zarówno godność osobistą, czyli poczucie własnej wartości, jak i dobre imię, czyli opinię o człowieku w oczach innych osób. Jeżeli awantura odbyła się na klatce schodowej i słyszeli ją sąsiedzi, publiczny charakter zdarzenia może wzmacniać ocenę, że doszło do naruszenia.

Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Jeżeli do naruszenia już doszło, można żądać także usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, czyli np. przeprosin. Na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym można również dochodzić zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

Jakie roszczenia można zgłosić w pozwie o naruszenie dóbr osobistych?

Zakres żądań zależy od tego, co dokładnie zostało powiedziane, w jakich okolicznościach, kto to słyszał oraz jakie skutki wywołało zdarzenie. W pozwie można rozważyć zwłaszcza:

• zakaz dalszego naruszania dóbr osobistych - na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli istnieje ryzyko ponownych wyzwisk lub pomówień;
• przeprosiny - także na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, przy czym trzeba wskazać ich treść, formę i sposób złożenia, np. pisemnie do skrzynek sąsiadów albo ustnie na zebraniu wspólnoty, jeżeli odpowiada to skali naruszenia;
• zadośćuczynienie pieniężne - na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego, gdy naruszenie spowodowało krzywdę, stres, upokorzenie lub utratę poczucia bezpieczeństwa;
• zapłatę sumy na cel społeczny - również na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego, jako alternatywę albo żądanie dodatkowe, zależnie od stanu faktycznego.

W sprawie cywilnej działa ważne ułatwienie dla poszkodowanego: z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego wynika domniemanie bezprawności naruszenia dobra osobistego. Oznacza to, że powód powinien wykazać istnienie dobra osobistego i fakt jego naruszenia, natomiast pozwany, aby się bronić, powinien wykazać okoliczności wyłączające bezprawność, np. działanie w granicach prawa lub uzasadnionego interesu. Same wulgarne wyzwiska zwykle trudno usprawiedliwić uzasadnioną krytyką.

Zniesławienie i zniewaga - kiedy wchodzi w grę odpowiedzialność karna?

Oprócz pozwu cywilnego w niektórych sytuacjach można rozważyć drogę karną. Trzeba jednak odróżnić zniesławienie od zniewagi, ponieważ są to dwa różne czyny.

Zgodnie z art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

Z kolei art. 216 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności. W orzecznictwie przyjmuje się, że znieważenie to zachowanie wyrażające pogardę, mające poniżyć godność osobistą człowieka. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 maja 2008 r., sygn. akt III KK 234/07, podkreślił, że ocena znieważającego charakteru wypowiedzi powinna opierać się na kryteriach obiektywnych, a nie wyłącznie na subiektywnym odczuciu pokrzywdzonego.

Zniesławienie z art. 212 Kodeksu karnego oraz zniewaga z art. 216 Kodeksu karnego są co do zasady przestępstwami ściganymi z oskarżenia prywatnego. Wynika to odpowiednio z art. 212 § 4 i art. 216 § 5 Kodeksu karnego. W praktyce oznacza to, że pokrzywdzony sam wnosi prywatny akt oskarżenia do sądu albo składa skargę na Policji w trybie art. 488 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.

Pozew cywilny czy prywatny akt oskarżenia - co wybrać?

Jeżeli Panu zależy przede wszystkim na przeprosinach, zakazie dalszych naruszeń i zadośćuczynieniu, właściwsza jest droga cywilna. Jeżeli głównym celem jest ukaranie sprawcy za zniewagę lub zniesławienie, można rozważyć prywatny akt oskarżenia. Obie drogi mogą być prowadzone niezależnie, ale w praktyce warto ocenić koszty, czas trwania sprawy i jakość dowodów.

W sprawie o ochronę dóbr osobistych, w której dochodzi się roszczeń niemajątkowych, takich jak przeprosiny lub zakaz naruszeń, właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy na podstawie art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli żądane jest także zadośćuczynienie, można je połączyć z roszczeniami niemajątkowymi w tym samym pozwie.

W prywatnym akcie oskarżenia trzeba spełnić wymogi z art. 487 Kodeksu postępowania karnego, czyli oznaczyć osobę oskarżonego, wskazać zarzucany czyn oraz przedstawić dowody, na których opiera się oskarżenie. Jeżeli sprawa dotyczy jednorazowej awantury na klatce schodowej, najczęściej kluczowe będą zeznania świadków i nagranie.

Jakie dowody zabezpieczyć po awanturze na klatce schodowej?

W sprawie o dobra osobiste nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że sąsiadka zachowała się obraźliwie. Trzeba możliwie dokładnie wykazać, kiedy doszło do zdarzenia, co zostało powiedziane, kto to słyszał i jakie skutki miała wypowiedź.

Warto zabezpieczyć w szczególności:

• nagranie audio lub wideo awantury, jeżeli zostało wykonane zgodnie z realnym przebiegiem zdarzenia i nie zostało zmanipulowane;
• dane świadków, którzy słyszeli wypowiedzi, oraz krótką notatkę, co konkretnie mogą potwierdzić;
• pisemną chronologię zdarzeń z datami, godzinami i miejscem;
• korespondencję z sąsiadką, administracją budynku, wspólnotą albo spółdzielnią;
• wezwanie do zaprzestania naruszeń i przeprosin wraz z potwierdzeniem nadania lub doręczenia.

Dowód z nagrania może być zgłoszony w postępowaniu cywilnym na podstawie art. 308 Kodeksu postępowania cywilnego, który obejmuje m.in. dowody zawierające zapis obrazu lub dźwięku. Sąd oceni taki dowód zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce znaczenie ma to, czy nagranie jest czytelne, czy pozwala zidentyfikować osoby oraz czy oddaje pełny kontekst wypowiedzi.

Jeżeli obraźliwe wypowiedzi przenoszą się do internetu, trzeba dodatkowo zabezpieczyć zrzuty ekranu z datą, adresem strony i widocznym autorem wpisu. W takich przypadkach przydatne mogą być także materiały dotyczące spraw takich jak obrażanie na Facebooku oraz konsekwencje wpisu na FB.

Wezwanie do zaprzestania naruszeń i przeprosin

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto wysłać sąsiadce pisemne wezwanie. Nie jest to zawsze obowiązkowy etap, ale bywa praktycznie korzystny. Pokazuje, że poszkodowany próbował rozwiązać sprawę polubownie, precyzuje żądania i może ograniczyć dalsze naruszenia.

W wezwaniu należy wskazać:

• datę i miejsce zdarzenia;
• konkretne słowa lub zachowania, które naruszyły dobra osobiste;
• żądanie zaprzestania wyzwisk, pomówień i dalszych naruszeń;
• proponowaną treść i formę przeprosin;
• termin wykonania żądań, np. 7 lub 14 dni;
• zapowiedź skierowania sprawy do sądu w razie braku reakcji.

Treść przeprosin musi być adekwatna. Jeżeli wyzwiska padły na klatce schodowej przy kilku sąsiadach, sąd może uznać za wystarczające przeprosiny pisemne skierowane do pokrzywdzonego albo do osób, które słyszały naruszenie. Jeżeli naruszenie było szersze, forma przeprosin może być odpowiednio szersza. Zawsze zależy to od konkretnego stanu faktycznego.

Ile można żądać zadośćuczynienia?

Art. 448 Kodeksu cywilnego nie wskazuje sztywnych kwot zadośćuczynienia. Sąd ustala odpowiednią sumę, biorąc pod uwagę całokształt sprawy. Znaczenie mają m.in. intensywność naruszenia, liczba osób, które słyszały wypowiedź, powtarzalność zachowań, skutki psychiczne i społeczne dla poszkodowanego oraz to, czy sprawca przeprosił i zaprzestał naruszeń.

W przypadku jednorazowej kłótni na klatce schodowej zadośćuczynienie zwykle powinno być umiarkowane i dobrze uzasadnione. Jeżeli jednak wyzwiska były szczególnie poniżające, powtarzały się, były połączone z pomówieniami albo doprowadziły do realnego pogorszenia opinii o pokrzywdzonym, żądanie może być wyższe.

Roszczenia majątkowe z tytułu czynu niedozwolonego przedawniają się co do zasady zgodnie z art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego, czyli z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł dowiedzieć się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż 10 lat od zdarzenia. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, zastosowanie może mieć art. 442¹ § 2 Kodeksu cywilnego, który przewiduje termin 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa.

FAQ

Czy wystarczą zeznania dwóch świadków?

Tak, zeznania dwóch świadków mogą być bardzo istotnym dowodem. Na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, po wszechstronnym rozważeniu materiału. Im bardziej konkretne i spójne zeznania, tym większa ich wartość.

Czy nagranie telefonem można wykorzystać w sądzie?

Co do zasady można zgłosić dowód z nagrania na podstawie art. 308 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd oceni, czy nagranie jest autentyczne, czy nie zostało wyrwane z kontekstu i czy ma znaczenie dla sprawy. Nie należy jednak publikować nagrania w internecie, bo mogłoby to wywołać odrębne ryzyka prawne.

Czy trzeba najpierw wysłać wezwanie do przeprosin?

Przy roszczeniach z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego wezwanie nie zawsze jest formalnym warunkiem pozwu, ale zwykle warto je wysłać. Może doprowadzić do polubownego zakończenia konfliktu i będzie dowodem, że sprawca miał szansę usunąć skutki naruszenia bez procesu.

Czy każde wyzwisko oznacza wygraną w sądzie?

Nie. Sąd bada obiektywny charakter wypowiedzi, kontekst, reakcję stron i skutki zdarzenia. Z postanowienia Sądu Najwyższego z 7 maja 2008 r., sygn. akt III KK 234/07, wynika, że sama subiektywna przykrość nie wystarcza, jeżeli wypowiedź obiektywnie nie narusza godności według przyjętych norm społecznych.

Czy można żądać jednocześnie przeprosin i pieniędzy?

Tak. Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, np. przeprosin, a art. 448 Kodeksu cywilnego pozwala dochodzić zadośćuczynienia albo zapłaty sumy na cel społeczny. Żądania trzeba jednak dobrze uzasadnić i dopasować do skali naruszenia.

Co zrobić, jeśli obrażanie się powtarza?

Warto prowadzić chronologiczną dokumentację zdarzeń, zabezpieczać dowody i rozważyć żądanie zakazu dalszych naruszeń na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zachowania mają charakter uporczywy, należy ocenić także inne możliwe podstawy prawne, w tym przepisy karne dotyczące nękania, zależnie od konkretnego przebiegu sprawy.

Źródła

• Art. 23, art. 24 § 1, art. 448 oraz art. 442¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 17 pkt 1, art. 227, art. 233 § 1 oraz art. 308 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 212 § 1, art. 212 § 2, art. 212 § 4, art. 216 § 1, art. 216 § 2 oraz art. 216 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.
• Art. 487 i art. 488 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 7 maja 2008 r., sygn. akt III KK 234/07.