Zadośćuczynienie za zniesławienie

Czy fałszywe oskarżenie o zdradę może być zniesławieniem?

Fałszywa informacja przekazana partnerowi, że dana osoba dopuściła się zdrady, może mieć znaczenie prawne na dwóch płaszczyznach: karnej oraz cywilnej. Nie każda krzywdząca wypowiedź automatycznie oznacza przestępstwo zniesławienia, ale taka wypowiedź może naruszać dobra osobiste.

Zgodnie z art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, odpowiedzialności za zniesławienie podlega ten, kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną albo jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności.

Wypowiedź o rzekomej zdradzie dotyczy życia osobistego i może godzić w cześć oraz dobre imię. Sąd w sprawie karnej będzie jednak badał, czy zarzut był obiektywnie zdolny do poniżenia pokrzywdzonego w opinii publicznej albo do narażenia go na utratę potrzebnego zaufania. Jeżeli informacja została przekazana tylko jednej osobie, nie wyklucza to odpowiedzialności, ale znaczenie będzie miał kontekst: treść wypowiedzi, relacja osób, cel działania sprawcy i skutki wypowiedzi.

Jeżeli problem dotyczy konfliktu zawodowego, pomocny może być także artykuł o tym, kiedy występuje zniesławienie w pracy.

Zniesławienie a naruszenie dóbr osobistych – jaka jest różnica?

Postępowanie karne o zniesławienie służy ustaleniu odpowiedzialności sprawcy za przestępstwo z art. 212 Kodeksu karnego. Postępowanie cywilne o ochronę dóbr osobistych służy natomiast ochronie osoby pokrzywdzonej i usunięciu skutków naruszenia.

Art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny wskazuje przykładowe dobra osobiste człowieka, w tym zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko, pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji i nietykalność mieszkania. Katalog ten jest otwarty, dlatego ochronie mogą podlegać również dobre imię, godność, prywatność i więzi osobiste, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym doszło do ich naruszenia.

Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, której dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby naruszyciel dopełnił czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożył oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

W praktyce w sprawach o fałszywe oskarżenia najczęściej żąda się: pisemnych przeprosin, zakazu dalszego powtarzania zarzutów, usunięcia wpisów lub wiadomości, zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty określonej kwoty na cel społeczny.

Jakie roszczenia można zgłosić w sprawie cywilnej?

Jeżeli doszło do naruszenia dóbr osobistych, pokrzywdzony może oprzeć roszczenia przede wszystkim na art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 448 Kodeksu cywilnego. Z art. 448 Kodeksu cywilnego wynika, że w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać osobie, której dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez nią cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.

W sprawie o zadośćuczynienie sąd ocenia m.in. rodzaj naruszonego dobra, intensywność i czas trwania naruszenia, zasięg rozpowszechnienia informacji, zachowanie sprawcy po naruszeniu, rozmiar krzywdy oraz stopień zawinienia. Nie wystarczy samo subiektywne poczucie przykrości – trzeba wykazać, że doszło do obiektywnego naruszenia dobra osobistego.

Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego wprowadza korzystne dla pokrzywdzonego domniemanie bezprawności naruszenia. Oznacza to, że po wykazaniu naruszenia dobra osobistego to pozwany powinien udowodnić okoliczności wyłączające bezprawność, np. prawdziwość wypowiedzi, działanie w obronie uzasadnionego interesu albo zgodę uprawnionego. W sprawach dotyczących życia intymnego i prywatnego taka obrona jest jednak oceniana szczególnie ostrożnie.

Postępowanie karne o zniesławienie

Zniesławienie z art. 212 § 1 Kodeksu karnego jest zagrożone grzywną albo karą ograniczenia wolności. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu za pomocą środków masowego komunikowania, art. 212 § 2 Kodeksu karnego przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do roku.

Na podstawie art. 212 § 3 Kodeksu karnego w razie skazania sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, Polskiego Czerwonego Krzyża albo na inny cel społeczny wskazany przez pokrzywdzonego. Zgodnie z art. 212 § 4 Kodeksu karnego ściganie zniesławienia odbywa się z oskarżenia prywatnego.

Oskarżycielem prywatnym jest pokrzywdzony, który wnosi i popiera oskarżenie w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego, co wynika z art. 59 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Prywatny akt oskarżenia powinien spełniać wymagania z art. 487 Kodeksu postępowania karnego, a więc co najmniej oznaczać osobę oskarżonego, zarzucany mu czyn i wskazywać dowody.

W sprawach prywatnoskargowych należy pamiętać o art. 101 § 2 Kodeksu karnego: karalność przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego ustaje z upływem roku od czasu, gdy pokrzywdzony dowiedział się o osobie sprawcy, nie później jednak niż z upływem 3 lat od czasu popełnienia przestępstwa.

Jeżeli wypowiedź padła w Internecie, np. w mediach społecznościowych, warto zabezpieczyć dowody natychmiast. Praktyczne znaczenie mogą mieć wtedy także konsekwencje wpisu na FB.

Kiedy sprawca może się bronić?

W sprawie karnej znaczenie ma art. 213 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 213 § 1 Kodeksu karnego nie ma przestępstwa zniesławienia, jeżeli zarzut uczyniony niepublicznie jest prawdziwy. Art. 213 § 2 Kodeksu karnego przewiduje natomiast szczególne zasady dotyczące publicznie podnoszonego lub rozgłaszanego prawdziwego zarzutu, w tym wymóg działania w obronie społecznie uzasadnionego interesu.

W sprawach o rzekomą zdradę obrona oparta na prawdziwości zarzutu będzie wymagała konkretnych dowodów. Samo przekonanie sprawcy, plotka albo domysł nie wystarczają. Jeżeli zarzut jest fałszywy, a sprawca działał w celu wywołania konfliktu, poniżenia lub zdyskredytowania pokrzywdzonego, wzmacnia to argumentację osoby pokrzywdzonej.

Trzeba też odróżnić zniesławienie od zniewagi. Art. 216 § 1 Kodeksu karnego dotyczy znieważenia innej osoby w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do niej dotarła. Jeżeli sprawca używa głównie obelg i wyzwisk, a nie przypisuje konkretnego nagannego postępowania, właściwsza może być analiza pod kątem zniewagi lub naruszenia dóbr osobistych.

Jakie dowody są potrzebne?

W sprawach o zniesławienie i naruszenie dóbr osobistych największe znaczenie mają dowody pokazujące: kto wypowiedział zarzut, jak dokładnie brzmiała wypowiedź, kiedy została wypowiedziana, do kogo dotarła i jakie skutki wywołała.

Przydatne mogą być w szczególności:

• zeznania osoby, której sprawca przekazał fałszywą informację, np. partnera, członka rodziny albo współpracownika,
• wiadomości SMS, e-maile, komunikatory i zrzuty ekranu,
• nagrania rozmów, jeżeli zostały uzyskane w sposób możliwy do wykorzystania w postępowaniu,
• wezwanie do zaprzestania naruszeń i odpowiedź sprawcy,
• dokumenty potwierdzające skutki naruszenia, np. korespondencję o rozstaniu, terapię, zwolnienie lekarskie, reakcje otoczenia.

Jeżeli sprawca bezpodstawnie przypisuje komuś konkretne naganne zachowanie, podobne zasady dowodowe mogą mieć zastosowanie również przy sprawach takich jak bezpodstawne posądzenie o uszkodzenie auta.

Koszty i terminy w sprawie cywilnej

W sprawie cywilnej o ochronę dóbr osobistych trzeba uwzględnić przepisy ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Zgodnie z art. 26 ust. 1 pkt 3 tej ustawy od pozwu o ochronę dóbr osobistych pobiera się opłatę stałą w wysokości 600 zł. Jeżeli oprócz roszczeń niemajątkowych dochodzone jest także roszczenie pieniężne, opłata od tej części zależy od wartości żądania pieniężnego zgodnie z art. 13 ust. 1 i 2 tej ustawy.

Roszczenia majątkowe związane z czynem niedozwolonym, np. o zadośćuczynienie, co do zasady przedawniają się według art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego: z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł dowiedzieć się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż z upływem 10 lat od zdarzenia. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni albo występku, art. 442¹ § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje termin 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa.

Roszczenia niemajątkowe, takie jak żądanie przeprosin albo zaniechania dalszego naruszania dóbr osobistych, ocenia się odrębnie, ale zwłoka może pogorszyć sytuację dowodową i praktyczną skuteczność żądania.

Zawezwanie do próby ugodowej

Przed pozwem można rozważyć zawezwanie do próby ugodowej. Podstawę stanowi art. 184 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sprawy cywilne, których charakter na to zezwala, mogą być uregulowane drogą ugody zawartej przed wniesieniem pozwu.

Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej składa się do sądu rejonowego właściwego ogólnie dla przeciwnika. Zgodnie z art. 185 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zawezwaniu należy oznaczyć zwięźle sprawę. W praktyce warto dokładnie wskazać, jakich przeprosin, zaprzestania działań albo zapłaty oczekuje wzywający.

Opłata od wniosku o zawezwanie do próby ugodowej wynika z art. 19 ust. 3 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i wynosi piątą część opłaty należnej od pozwu. Nie jest więc już aktualna dawna stała opłata 40 zł.

Co wybrać: pozew, prywatny akt oskarżenia czy ugodę?

Jeżeli zachowanie sprawcy przybiera postać uporczywego nękania, powtarzających się wiadomości, śledzenia albo zastraszania, trzeba rozważyć również inne środki prawne. W podobnym kontekście omawiamy prześladowanie byłej partnerki. Gdy problem dotyczy relacji rodzinnych i wyzwisk, przydatny może być artykuł o tym, jak reagować na obrażanie ze strony syna.

FAQ

Podsumowanie

Fałszywe oskarżenie o zdradę może stanowić naruszenie dóbr osobistych i w określonych okolicznościach również zniesławienie. Najbezpieczniej zacząć od zabezpieczenia dowodów, ustalenia dokładnej treści wypowiedzi i określenia celu działania: czy chodzi o przeprosiny, zakaz dalszego rozpowszechniania zarzutów, zadośćuczynienie, ugodę czy ukaranie sprawcy.

W sprawach, w których dowody są ograniczone, często rozsądne jest najpierw wysłanie wezwania do zaprzestania naruszeń lub rozważenie zawezwania do próby ugodowej. Jeżeli naruszenie było poważne, publiczne albo wywołało istotne skutki osobiste, zasadne może być skierowanie sprawy do sądu.

Źródła

• Art. 212, art. 213, art. 216 oraz art. 101 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 59 § 1, art. 487, art. 489 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 23, art. 24 § 1, art. 448 oraz art. 442¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 184 i art. 185 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 13, art. 19 ust. 3 pkt 3 oraz art. 26 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 29 października 1971 r., sygn. II CR 455/71 – dotyczący ochrony czci, dobrego imienia i dobrej sławy człowieka.