Naruszenie dóbr osobistych przez obraźliwą wypowiedź

Obraźliwa wypowiedź a naruszenie dóbr osobistych

Jeżeli w rozmowie z osobą trzecią padła negatywna, obraźliwa albo nieprawdziwa wypowiedź o konkretnej osobie, może dojść do naruszenia dóbr osobistych. Podstawą ochrony jest art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który wymienia przykładowo dobra osobiste człowieka, takie jak cześć, nazwisko, pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska. Katalog ten jest otwarty, dlatego w praktyce sądy chronią również godność osobistą i dobre imię.

W przypadku wypowiedzi o innej osobie najczęściej chodzi o cześć. W orzecznictwie rozróżnia się jej dwa aspekty: godność osobistą, czyli wewnętrzne poczucie własnej wartości, oraz dobre imię, czyli ocenę danej osoby w oczach innych. Jeżeli wypowiedź dotarła do osoby trzeciej, na przykład sprzedawcy, współpracownika, sąsiada albo rodzica ucznia, ryzyko naruszenia dobrego imienia jest większe niż przy wypowiedzi skierowanej wyłącznie do samego zainteresowanego.

Nie ma przy tym znaczenia wyłącznie to, że wypowiedź padła w sklepie, w prywatnej rozmowie albo pod wpływem emocji. Dla oceny sprawy istotne jest, czy przeciętny, rozsądny odbiorca uznałby daną wypowiedź za poniżającą, zniesławiającą albo naruszającą godność. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 września 2005 r., sygn. akt II CK 82/05, podkreślił, że o naruszeniu dobra osobistego nie decydują same subiektywne odczucia osoby pokrzywdzonej, lecz reakcja, jakiej można oczekiwać od uczciwych i rozsądnie myślących ludzi.

Co musi udowodnić osoba, która żąda przeprosin?

W sprawie o ochronę dóbr osobistych osoba występująca z roszczeniem powinna wykazać przede wszystkim, że istnieje konkretne dobro osobiste, że doszło do jego naruszenia albo zagrożenia oraz że działanie pochodziło od pozwanego. Wynika to z ogólnej zasady ciężaru dowodu określonej w art. 6 Kodeksu cywilnego oraz z art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Po wykazaniu naruszenia działa jednak domniemanie bezprawności z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że pozwany musi wykazać okoliczności wyłączające bezprawność. W praktyce może to być na przykład prawdziwość podanej informacji, działanie w obronie uzasadnionego interesu, wykonywanie prawa podmiotowego, zgoda osoby zainteresowanej albo działanie w granicach dozwolonej krytyki. Każda z tych okoliczności wymaga jednak oceny konkretnego stanu faktycznego.

Trzeba odróżnić twierdzenia o faktach od ocen. Jeżeli ktoś mówi: „ta osoba ukradła pieniądze”, jest to twierdzenie o fakcie, które powinno dać się udowodnić. Jeżeli ktoś mówi: „nie mam zaufania do tej osoby”, jest to ocena, ale nawet ocena może naruszać dobra osobiste, gdy ma formę obelgi, jest nieproporcjonalna albo wypowiedziana w celu poniżenia.

Czy wypowiedź pod wpływem emocji usprawiedliwia naruszenie?

Samo zdenerwowanie, konflikt osobisty albo działanie pod wpływem impulsu co do zasady nie wyłącza bezprawności naruszenia dóbr osobistych. Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego nie przewiduje wyjątku polegającego na tym, że naruszenie jest dopuszczalne, ponieważ wypowiedź padła w emocjach. Emocje mogą mieć znaczenie przy ocenie stopnia winy, rozmiaru krzywdy, treści przeprosin albo wysokości ewentualnego zadośćuczynienia, ale nie są automatyczną obroną.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy wypowiedź była reakcją na bezprawne zachowanie drugiej strony, służyła obronie własnych praw i nie przekraczała granic koniecznej reakcji. Przykładowo ostrzeżenie innej osoby przed realnym i udokumentowanym zagrożeniem może być oceniane inaczej niż publiczne rozpowszechnianie niesprawdzonych zarzutów. Jeżeli jednak użyto słów obelżywych, poniżających albo przypisano komuś nieprawdziwe zachowanie, ryzyko odpowiedzialności pozostaje wysokie.

Jak odpowiedzieć na wezwanie do przeprosin?

Wezwanie do przeprosin nie jest jeszcze pozwem i samo w sobie nie przesądza, że doszło do naruszenia prawa. Jest jednak sygnałem, że druga strona rozważa roszczenia z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Dlatego najlepiej odpowiedzieć na nie w formie pisemnej, listem poleconym za potwierdzeniem nadania albo e-mailem, jeżeli korespondencja elektroniczna jest akceptowana przez strony.

Przed odpowiedzią warto ustalić:

• jakie dokładnie słowa miały paść i kto je usłyszał,
• czy wypowiedź była twierdzeniem o faktach, opinią, żartem, ostrzeżeniem czy obelgą,
• czy wypowiedź była prawdziwa i czy można to udowodnić dokumentami lub zeznaniami świadków,
• czy druga strona żąda przeprosin adekwatnych do sytuacji, czy nadmiernych, np. publikacji w miejscu nieproporcjonalnym do naruszenia,
• czy w wezwaniu przypisano słowa, których Pan w ogóle nie wypowiedział.

Jeżeli wypowiedź rzeczywiście była obraźliwa i nie ma realnych podstaw do jej obrony, praktycznym rozwiązaniem może być dobrowolne złożenie przeprosin w rozsądnej formie. Przeprosiny powinny być konkretne, ale nie muszą obejmować nieprawdziwych przyznań. Można przeprosić za użycie niewłaściwych słów albo za naruszenie godności, a jednocześnie nie potwierdzać faktów, których się nie wypowiedziało lub które nie miały miejsca.

Jeżeli natomiast żądania są przesadne, warto zaproponować inną treść oświadczenia. Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Oznacza to, że forma przeprosin powinna być proporcjonalna do naruszenia. Inaczej ocenia się wypowiedź skierowaną do jednej osoby w sklepie, a inaczej wpis w internecie, który przeczytały setki osób.

Jakie roszczenia grożą w procesie o dobra osobiste?

Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że ten, czyje dobro osobiste zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać także usunięcia skutków naruszenia, w szczególności przez złożenie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym może również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny, co wynika z art. 24 § 1 w związku z art. 448 Kodeksu cywilnego.

Sprawy o ochronę dóbr osobistych, gdy dochodzone są roszczenia niemajątkowe, należą zasadniczo do właściwości sądu okręgowego na podstawie art. 17 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli powód żąda jednocześnie świadczeń pieniężnych, sąd ocenia także wartość i charakter tych roszczeń.

Trzeba pamiętać, że ta sama wypowiedź może mieć również znaczenie na gruncie prawa karnego. Jeżeli ktoś pomawia inną osobę o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla stanowiska, zawodu lub działalności, w grę może wchodzić art. 212 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Jeżeli wypowiedź ma charakter znieważający, znaczenie może mieć art. 216 § 1 Kodeksu karnego. Są to jednak odrębne reżimy odpowiedzialności i wymagają osobnej analizy.

Co zrobić, jeżeli część zarzutów jest nieprawdziwie przypisana?

Jeżeli druga strona twierdzi, że powiedział Pan więcej, niż rzeczywiście padło, należy to wyraźnie zaznaczyć w odpowiedzi. Warto oddzielić trzy kwestie: słowa faktycznie wypowiedziane, słowa zniekształcone przez osoby trzecie oraz słowa całkowicie nieprawdziwie przypisane. Przepraszanie za wszystko, co wpisano w wezwaniu, może później zostać wykorzystane jako argument, że przyznał się Pan do całego opisu zdarzenia.

Można więc napisać, że nie kwestionuje Pan, iż rozmowa miała miejsce, ale zaprzecza Pan, aby użył określonych sformułowań. Jeżeli jest Pan gotów zakończyć spór polubownie, można zaproponować neutralne oświadczenie, np. że żałuje Pan użycia zbyt ostrych słów w prywatnej rozmowie i nie zamierzał Pan naruszyć godności tej osoby. Treść powinna być jednak dopasowana do faktów, bo w sprawach o dobra osobiste szczegóły mają duże znaczenie.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różnie może zostać oceniona obraźliwa wypowiedź w zależności od jej treści, miejsca, odbiorców i dostępnych dowodów.

FAQ

Czy muszę przeprosić po każdym wezwaniu?

Nie. Wezwanie nie jest wyrokiem i nie przesądza, że doszło do naruszenia. Trzeba jednak ocenić, czy wypowiedź rzeczywiście mogła naruszyć dobro osobiste z art. 23 Kodeksu cywilnego i czy istnieją argumenty wyłączające bezprawność w rozumieniu art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wypowiedź była bezpodstawnie obraźliwa, przeprosiny mogą ograniczyć ryzyko procesu.

Czy prawdziwa informacja zawsze wyłącza odpowiedzialność?

Nie zawsze. Prawdziwość jest bardzo ważna, zwłaszcza przy twierdzeniach o faktach, ale sąd bada także formę, cel i kontekst wypowiedzi. Nawet prawdziwa informacja może naruszać dobra osobiste, jeżeli została podana w sposób poniżający, zbędnie upubliczniona albo wykorzystana wyłącznie do dokuczenia drugiej osobie.

Czy rozmowa w sklepie jest publiczna?

To zależy od okoliczności. Jeżeli wypowiedź usłyszała osoba trzecia, np. sprzedawca lub klient, może dojść do naruszenia dobrego imienia, bo informacja wyszła poza relację między stronami sporu. Im większy krąg odbiorców, tym większe ryzyko, że sąd uzna naruszenie za poważniejsze.

Czy mogę przeprosić tylko za formę wypowiedzi?

Tak, jeżeli odpowiada to rzeczywistemu przebiegowi zdarzenia. Można przeprosić za użycie zbyt ostrych lub niestosownych słów, nie przyznając jednocześnie, że padły wszystkie zarzuty opisane w wezwaniu. Treść przeprosin powinna być precyzyjna, aby nie tworzyć niepotrzebnego przyznania faktów.

Czy brak odpowiedzi na wezwanie pogarsza sytuację?

Brak odpowiedzi nie oznacza automatycznie przegranej, ale zwykle jest niekorzystny praktycznie. Druga strona może uznać, że polubowne zakończenie sprawy jest niemożliwe i wnieść pozew. Pisemna, rzeczowa odpowiedź pozwala wykazać, że próbował Pan wyjaśnić spór i ograniczyć jego skutki.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, co dokładnie zostało powiedziane, kto to słyszał i czy wypowiedź była prawdziwa albo usprawiedliwiona okolicznościami. Jeżeli padły słowa obraźliwe i nie ma podstaw do ich obrony, rozsądne przeprosiny mogą uchronić przed procesem o ochronę dóbr osobistych. Jeżeli jednak wezwanie przypisuje Panu wypowiedzi nieprawdziwe lub żąda nieproporcjonalnych przeprosin, warto odpowiedzieć stanowczo, ale rzeczowo, i zaproponować rozwiązanie zgodne z faktami.

Źródła

• art. 23, art. 24 § 1 i § 2, art. 448 oraz art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 17 pkt 1 i art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 212 § 1 i art. 216 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny,
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2005 r., sygn. akt II CK 82/05.