Nieletni udziałowiec spółki – zgoda sądu i aport nieruchomości

W opisanej sytuacji chodzi o 13-letniego syna, który odziedziczył po ojcu majątek, w tym mieszkania przeznaczone na wynajem krótkoterminowy. Plan zakłada, że dziecko miałoby zostać wspólnikiem spółki tworzonej razem z matką, a jego wkładem do spółki byłaby nieruchomość lub udział w nieruchomości.

Taki wariant jest prawnie możliwy, ale wymaga starannego przygotowania. Trzeba odróżnić samo posiadanie udziałów w spółce od zawarcia umowy spółki i rozporządzenia majątkiem dziecka. To drugie jest czynnością znacznie dalej idącą i wymaga kontroli sądu opiekuńczego.

Czy małoletni może być udziałowcem spółki?

Tak. Przepisy ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych nie wprowadzają ogólnego zakazu posiadania udziałów przez małoletniego. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością istotne są przede wszystkim art. 151 § 1 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym spółka z o.o. może być utworzona przez jedną albo więcej osób, oraz art. 151 § 4 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania spółki.

Małoletni może więc nabyć udziały np. w drodze dziedziczenia, darowizny albo objęcia udziałów przy tworzeniu spółki. Różnica polega na tym, że przy dziedziczeniu dziecko staje się wspólnikiem z mocy prawa, natomiast przy zakładaniu spółki trzeba złożyć oświadczenia woli i podpisać umowę spółki. W przypadku 13-latka wymaga to działania przez przedstawiciela ustawowego albo reprezentanta dziecka.

Zgodnie z art. 11 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Zgodnie z art. 15 Kodeksu cywilnego małoletni, który ukończył 13 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Z kolei art. 17 Kodeksu cywilnego przewiduje, że do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Zgoda sądu opiekuńczego na założenie spółki przez dziecko

Rodzice sprawują zarząd majątkiem dziecka z należytą starannością, co wynika z art. 101 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Nie mogą jednak bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zwykły zarząd majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko. Tak stanowi art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Założenie spółki, objęcie udziałów i wniesienie do spółki nieruchomości dziecka są czynnościami przekraczającymi zwykły zarząd. W praktyce oznacza to, że przed podpisaniem umowy spółki i przed wniesieniem mieszkania jako wkładu trzeba uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Sądem właściwym będzie co do zasady sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka.

Jeżeli dziecko pozostaje pod opieką prawną, a nie pod władzą rodzicielską rodzica, zastosowanie może mieć również art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten nakazuje opiekunowi uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszystkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku małoletniego.

Rodzic jako wspólnik i konflikt interesów z dzieckiem

W opisanym przypadku szczególnie ważne jest to, że drugim wspólnikiem spółki miałaby być matka dziecka. Zgodnie z art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jednak art. 98 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje istotne ograniczenie: żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców albo jego małżonkiem, chyba że czynność polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka albo dotyczy należnych dziecku środków utrzymania i wychowania.

Umowa spółki zawierana między dzieckiem a matką nie jest zwykłym nieodpłatnym przysporzeniem na rzecz dziecka. Tworzy prawa i obowiązki po obu stronach, określa wkłady, sposób udziału w zyskach, zasady głosowania oraz konsekwencje gospodarcze. Dlatego w praktyce sąd może ustanowić reprezentanta dziecka na podstawie art. 99 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, aby to on działał za dziecko przy zawarciu umowy spółki.

Warto więc we wniosku nie tylko prosić o zgodę na założenie spółki i wniesienie wkładu, lecz także opisać, kto ma reprezentować dziecko przy czynności. Jeżeli w sprawie występuje konflikt interesów między dzieckiem a rodzicem, sam podpis matki pod umową spółki w imieniu dziecka może okazać się niewystarczający.

Aport mieszkania dziecka do spółki z o.o.

Wkładem do spółki z o.o. może być wkład pieniężny albo niepieniężny, czyli aport. Art. 158 § 1 Kodeksu spółek handlowych wymaga, aby w przypadku wkładu niepieniężnego umowa spółki dokładnie określała przedmiot aportu, osobę wspólnika wnoszącego aport oraz liczbę i wartość nominalną obejmowanych w zamian udziałów.

Jeżeli aportem ma być mieszkanie albo udział w mieszkaniu, trzeba dodatkowo stosować art. 158 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W praktyce oznacza to, że przy wnoszeniu nieruchomości dziecka do spółki z o.o. potrzebna będzie forma notarialna, a spółki z takim aportem nie należy zakładać w uproszczonym systemie S24.

Dla spółki z o.o. znaczenie ma również art. 157 § 1 Kodeksu spółek handlowych, który określa konieczne elementy umowy spółki, oraz art. 163 Kodeksu spółek handlowych, który wskazuje warunki powstania spółki z o.o., w tym zawarcie umowy spółki, wniesienie wkładów na pokrycie kapitału zakładowego i wpis do rejestru.

Co powinno znaleźć się we wniosku do sądu rodzinnego?

Sąd opiekuńczy nie powinien udzielać zgody abstrakcyjnej. Zgoda powinna dotyczyć konkretnej czynności, konkretnej umowy i konkretnych warunków. Dlatego do wniosku warto dołączyć dokumenty, które pozwolą sądowi ocenić, czy czynność jest zgodna z dobrem i interesem majątkowym dziecka.

• projekt umowy spółki z o.o. albo projekt aktu notarialnego,
• odpis aktu urodzenia dziecka,
• dokumenty potwierdzające własność mieszkania lub udziału w mieszkaniu, np. odpis księgi wieczystej i postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
• wycenę nieruchomości albo uzasadnienie przyjętej wartości aportu,
• opis planowanej działalności, np. wynajmu krótkoterminowego, wraz z prognozą kosztów, przychodów i ryzyk,
• wyjaśnienie, dlaczego spółka jest korzystniejsza dla dziecka niż pozostawienie nieruchomości w majątku prywatnym,
• propozycję zabezpieczeń interesu dziecka, np. ograniczenia w umowie spółki dotyczące zbywania udziałów, wypłaty zysków czy zaciągania zobowiązań.

Opłata od wniosku w postępowaniu nieprocesowym wynosi co do zasady 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, chyba że w konkretnej kategorii spraw zastosowanie znajdzie przepis szczególny. Warto przed złożeniem pisma sprawdzić aktualną informację o opłatach w sądzie właściwym dla miejsca zamieszkania dziecka.

Czy sąd zgodzi się na spółkę z udziałem dziecka?

Nie ma automatycznej odpowiedzi. Sąd bada konkretną sytuację dziecka, wartość majątku, ryzyka planowanej działalności, treść umowy spółki oraz to, czy rodzic nie będzie uprzywilejowany kosztem dziecka. Z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że sąd ma kontrolować czynności przekraczające zwykły zarząd, a więc ocenić, czy planowana czynność jest dla dziecka racjonalna i bezpieczna.

Argumentami przemawiającymi za zgodą mogą być: ograniczona odpowiedzialność wspólnika spółki z o.o. na podstawie art. 151 § 4 Kodeksu spółek handlowych, profesjonalne zarządzanie najmem, realna korzyść finansowa dla dziecka i przejrzyste zasady rozliczeń. Argumentami przeciw mogą być: zbyt wysokie ryzyko gospodarcze, brak wyceny aportu, niekorzystne zapisy umowy spółki, możliwość rozwodnienia udziałów dziecka albo brak jasnego oddzielenia interesów matki i dziecka.

Trzeba też pamiętać, że dochody z majątku dziecka nie są dowolnym majątkiem rodzica. Art. 103 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego określa zasady wykorzystania czystego dochodu z majątku dziecka. Powinien on być przede wszystkim obracany na utrzymanie i wychowanie dziecka oraz jego rodzeństwa wychowującego się razem z nim, a nadwyżka – na inne uzasadnione potrzeby rodziny.

Skutki działania bez zgody sądu

Podpisanie umowy spółki albo wniesienie nieruchomości dziecka bez wymaganej zgody sądu opiekuńczego jest bardzo ryzykowne. Jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka, brak zgody wymaganej przez art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może prowadzić do nieważności czynności na podstawie art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego jako czynności sprzecznej z ustawą.

Problem może ujawnić się dopiero przy wpisie do KRS, w księdze wieczystej, przy sprzedaży udziałów, w sporze między wspólnikami albo po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Dlatego zgoda sądu powinna być uzyskana przed podpisaniem dokumentów i przed przeniesieniem nieruchomości na spółkę.

Alternatywy dla wniesienia mieszkania do spółki

Nie zawsze wniesienie nieruchomości dziecka do spółki jest najlepszym rozwiązaniem. Czasem wystarczające może być pozostawienie mieszkania w majątku dziecka i zawarcie odpowiednio przygotowanej umowy najmu, zarządzania najmem albo użyczenia – oczywiście po ocenie, czy dana czynność przekracza zwykły zarząd w rozumieniu art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli przedmiotem planowanej czynności jest gospodarstwo rolne, dodatkowo mogą pojawić się ograniczenia wynikające z przepisów o kształtowaniu ustroju rolnego. W takiej sytuacji warto sprawdzić także zasady dotyczące czynności takich jak przepisanie gospodarstwa dziecku.

Podobnie przy środkach pieniężnych należących do małoletniego bank może żądać wykazania zgody sądu opiekuńczego, jeżeli wypłata albo przeznaczenie pieniędzy wykracza poza zwykły zarząd. Praktyczne znaczenie ma tu również zagadnienie takie jak wypłata środków z konta dziecka.

FAQ

Podsumowanie

Nieletni może być udziałowcem spółki, w szczególności spółki z o.o., ale założenie spółki z udziałem 13-latka i wniesienie do niej odziedziczonego mieszkania wymaga zgody sądu opiekuńczego. Jeżeli drugim wspólnikiem ma być matka, trzeba dodatkowo uwzględnić zakaz reprezentowania dziecka przy czynnościach między dzieckiem a rodzicem wynikający z art. 98 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Najbezpieczniej przygotować kompletny wniosek do sądu, projekt umowy spółki, wycenę aportu i analizę korzyści oraz ryzyk dla dziecka. Sąd będzie badał nie to, czy spółka jest wygodna dla rodzica, lecz czy planowana czynność realnie chroni majątek i interes małoletniego.

Źródła

• art. 11, art. 15, art. 17, art. 58 § 1, art. 158 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 98 § 1–2, art. 99, art. 101 § 1 i § 3, art. 103, art. 156 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 151 § 1 i § 4, art. 157 § 1, art. 157¹, art. 158 § 1, art. 163 ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych
• art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych