Darowizna pieniędzy od osoby obcej a podatek

Pan Zbigniew zapytał, jak można przekazać osobie obcej, niespokrewnionej, znaczną sumę pieniędzy bez obowiązku zapłaty wysokiego podatku od darowizny. Chodziło o kwotę rzędu 100 tys. zł.

Darowizna dla osoby niespokrewnionej – podstawowa zasada

Jeżeli pieniądze są przekazywane bez obowiązku ich zwrotu i bez ekwiwalentu po stronie osoby otrzymującej środki, co do zasady mamy do czynienia z darowizną. Zgodnie z art. 888 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku.

Dla podatku od spadków i darowizn kluczowe jest nie tylko to, jak strony nazwą umowę, ale jaki jest jej rzeczywisty cel i skutek. Jeżeli więc przekazanie pieniędzy osobie niespokrewnionej ma być definitywne, a osoba otrzymująca środki nie ma ich zwracać ani spełniać realnego świadczenia wzajemnego, bezpieczne rozliczenie polega na potraktowaniu takiej czynności jako darowizny.

Osoba obca, czyli osoba niewymieniona w I ani II grupie podatkowej, należy do III grupy podatkowej. Do tej grupy zalicza się również partnera życiowego, narzeczonego, przyjaciela, znajomego, sąsiada albo inną osobę niespokrewnioną, o ile nie zachodzi szczególna więź przewidziana w przepisach.

W praktyce częsty błąd polega na przekonaniu, że podatek wynosi zawsze 20% od całej kwoty. To uproszczenie. Standardowo stosuje się skalę podatkową dla III grupy, a stawka 20% obejmuje nadwyżkę ponad najwyższy próg. Odrębnie istnieje sankcyjna stawka 20% w określonych sytuacjach, np. gdy podatnik powołuje się na niezgłoszoną darowiznę dopiero w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, postępowania podatkowego albo kontroli celno-skarbowej.

Ile wynosi podatek od darowizny pieniędzy dla osoby obcej?

Aktualnie kwota wolna dla III grupy podatkowej wynosi 5733 zł. Limit ten dotyczy łącznej wartości rzeczy i praw majątkowych nabytych od tej samej osoby w okresie 5 lat, doliczając ostatnie nabycie. Jeżeli więc ta sama osoba przekazuje obdarowanemu kilka darowizn w różnych terminach, należy je zsumować według zasad przewidzianych w ustawie.

Po przekroczeniu kwoty wolnej obdarowany składa zeznanie SD-3 i płaci podatek według skali dla III grupy podatkowej. Dla nadwyżki ponad kwotę wolną skala jest następująca: do 11 833 zł – 12%, ponad 11 833 zł do 23 665 zł – 1420 zł i 16% od nadwyżki ponad 11 833 zł, a ponad 23 665 zł – 3313,20 zł i 20% od nadwyżki ponad 23 665 zł.

Przy darowiźnie 100 000 zł od osoby niespokrewnionej podstawą opodatkowania po odjęciu kwoty wolnej będzie 94 267 zł. Podatek według aktualnej skali wyniesie około 17 433,60 zł. Jest to wyliczenie orientacyjne dla prostego przypadku darowizny pieniężnej, bez uwzględniania szczególnych długów, ciężarów, wcześniejszych darowizn od tej samej osoby ani innych okoliczności.

Przy większych kwotach warto wcześniej sprawdzić skutki podatkowe, zwłaszcza gdy przekazanie osobie niespokrewnionej dużej sumy pieniędzy ma być częścią szerszych rozliczeń majątkowych. Zobacz również praktyczne omówienie tematu: darowizny w III grupie.

Kiedy trzeba zgłosić darowiznę do urzędu skarbowego?

Jeżeli darowizna od osoby obcej przekracza kwotę wolną, obdarowany powinien złożyć zeznanie SD-3 we właściwym urzędzie skarbowym. Termin wynosi zasadniczo 1 miesiąc od dnia powstania obowiązku podatkowego. Przy darowiźnie dokonanej bez aktu notarialnego obowiązek podatkowy powstaje z chwilą spełnienia świadczenia, czyli w praktyce najczęściej z chwilą przekazania pieniędzy.

Jeżeli darowizna jest dokonana w formie aktu notarialnego, płatnikiem podatku jest notariusz. Przy darowiźnie pieniędzy akt notarialny zwykle nie jest konieczny do skuteczności samego przekazania, ale forma i dokumentacja mogą mieć znaczenie dowodowe, zwłaszcza przy dużych kwotach i nietypowych relacjach między stronami.

Do zeznania warto dołączyć dokumenty potwierdzające nabycie środków, np. umowę darowizny, potwierdzenie przelewu, ewentualnie dokumenty wskazujące źródło środków po stronie darczyńcy. Wpłaty gotówkowe są bardziej ryzykowne dowodowo, dlatego przy dużych kwotach bezpieczniejszy jest przelew bankowy z jednoznacznym tytułem.

Czy można nazwać darowiznę pożyczką, żeby zapłacić niższy podatek?

Nie należy tworzyć fikcyjnej pożyczki tylko po to, aby ukryć darowiznę. Organ podatkowy może badać rzeczywisty charakter czynności. Zgodnie z art. 199a Ordynacji podatkowej przy ustalaniu treści czynności prawnej uwzględnia się zgodny zamiar stron i cel czynności, a nie tylko dosłowne brzmienie oświadczeń. Jeżeli pod pozorem jednej czynności dokonano innej czynności, skutki podatkowe wywodzi się z czynności ukrytej.

Oznacza to, że umowa nazwana pożyczką nie będzie chronić stron, jeżeli od początku wiadomo, że pieniędzy nie trzeba oddawać, nie ustalono realnych zasad zwrotu, nie ma harmonogramu spłaty, nie ma dowodów wykonania umowy albo zachowanie stron wskazuje, że chodziło o definitywne wzbogacenie pożyczkobiorcy.

Stary pogląd, że wystarczy zawrzeć pożyczkę, a potem poczekać na przedawnienie i w ten sposób uniknąć podatku od darowizny, jest ryzykowny i nie powinien być traktowany jako bezpieczne rozwiązanie. Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia długu, lecz daje dłużnikowi możliwość uchylenia się od przymusowego dochodzenia roszczenia. Jeżeli cały mechanizm został zaplanowany po to, aby ukryć nieodpłatne przysporzenie, urząd może zakwestionować rozliczenie.

Realna pożyczka jako alternatywa dla darowizny

Pożyczka może być dobrym rozwiązaniem wtedy, gdy strony rzeczywiście zakładają zwrot pieniędzy. W takim przypadku pożyczkobiorca otrzymuje środki tylko czasowo, a jego obowiązkiem jest ich oddanie w terminie i na warunkach ustalonych w umowie.

Podstawowa stawka PCC od umowy pożyczki wynosi obecnie 0,5% kwoty pożyczki. Podatnikiem jest co do zasady pożyczkobiorca. Deklarację PCC-3 i podatek składa się i płaci w terminie 14 dni od zawarcia umowy, chyba że ma zastosowanie zwolnienie lub wyłączenie przewidziane w ustawie.

Przy pożyczce na 100 000 zł podstawowy PCC wyniósłby 500 zł. To znacznie mniej niż podatek od darowizny dla osoby obcej, ale tylko dlatego, że pożyczka nie jest definitywnym przysporzeniem. Jeżeli pożyczkodawca później umorzy dług, zrzeknie się roszczenia albo strony faktycznie nigdy nie będą oczekiwać zwrotu, powstaną dodatkowe skutki prawne i podatkowe, które trzeba ocenić odrębnie.

Umowa pożyczki powinna określać co najmniej kwotę, termin i sposób wypłaty, termin zwrotu, zasady spłaty, ewentualne oprocentowanie, skutki opóźnienia oraz dane stron. Przy większych kwotach zalecany jest przelew bankowy i zachowanie pełnej dokumentacji. W sprawach, w których celem jest zabezpieczenie rozliczeń między partnerami, wspólnikami albo osobami wspólnie inwestującymi w nieruchomość, pomocne może być omówienie: pożyczka jako alternatywa.

Renta umowna, depozyt nieprawidłowy i inne konstrukcje

W dawnym brzmieniu artykułu wskazano na instytucję renty umownej. Co do zasady zgodnie z art. 903 Kodeksu cywilnego przez umowę renty jedna ze stron zobowiązuje się względem drugiej do określonych świadczeń okresowych w pieniądzu lub w rzeczach oznaczonych tylko co do gatunku. Umowa renty powinna być stwierdzona pismem.

Renta może być ustanowiona z różnych przyczyn, np. w celu zapewnienia środków na utrzymanie, leczenie albo naukę. W orzecznictwie wskazywano, że sama okoliczność, iż uprawniony nie znajduje się w niedostatku, nie wyklucza ustanowienia renty, jeżeli strony mają rzeczywisty i zgodny z prawem powód jej ustanowienia. Tak wypowiadał się m.in. Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 26 lutego 2002 r., sygn. III SA 2702/00, oraz z 28 lutego 2002 r., sygn. III SA 2209/00.

Trzeba jednak odróżnić rentę odpłatną od nieodpłatnej. Nieodpłatna renta podlega podatkowi od spadków i darowizn. Jeżeli renta ma być odpłatna, odpłatność musi być realna, a świadczenie wzajemne powinno mieć gospodarczą wartość. Nie wystarczy wpisać w umowie fikcyjnego świadczenia, którego strony nie zamierzają wykonywać.

Depozyt nieprawidłowy również nie powinien być wykorzystywany jako pozorna darowizna. Depozyt zakłada obowiązek zwrotu pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku. Podstawowa stawka PCC od depozytu nieprawidłowego wynosi 0,5%, ale jeżeli w rzeczywistości środki mają pozostać u drugiej osoby na stałe, organ może badać, czy nie doszło do ukrytej darowizny.

Jeżeli celem jest przekazanie nie tylko pieniędzy, ale także mieszkania, udziału w nieruchomości albo większej części majątku, trzeba porównać skutki darowizny, sprzedaży, pożyczki, umowy dożywocia, ustanowienia służebności lub innych konstrukcji cywilnoprawnych. W takich przypadkach warto przeanalizować również przekazanie majątku osobie obcej.

Jak bezpiecznie przekazać pieniądze osobie obcej?

Najbezpieczniejsza ścieżka zależy od rzeczywistego celu stron. Jeżeli pieniądze mają zostać u obdarowanego definitywnie, należy przygotować umowę darowizny, przekazać środki w sposób możliwy do udokumentowania, złożyć SD-3 i zapłacić podatek według decyzji albo wyliczenia wynikającego z właściwych procedur.

Jeżeli pieniądze mają być zwrócone, należy przygotować realną umowę pożyczki i rozliczyć PCC. Warto ustalić harmonogram spłat, sposób zapłaty, oprocentowanie albo wyraźnie wskazać, że pożyczka jest nieoprocentowana, oraz zadbać o dowody faktycznych spłat.

Jeżeli strony chcą powiązać przekazanie środków z usługą, opieką, pracą, korzystaniem z rzeczy, udziałem w inwestycji albo innym świadczeniem wzajemnym, konieczna jest indywidualna analiza. Taka umowa może wywoływać skutki w PIT, PCC, VAT, podatku od spadków i darowizn, a także w prawie cywilnym.

Nie rekomenduje się rozwiązań polegających na tworzeniu dokumentów niezgodnych z rzeczywistością. Krótkoterminowa oszczędność podatkowa może prowadzić do dopłaty podatku, odsetek, sankcyjnej stawki, odpowiedzialności karnoskarbowej oraz sporów dowodowych między stronami.

FAQ

Czy osoba obca może dostać darowiznę bez podatku?

Tak, ale tylko do wysokości kwoty wolnej, która dla III grupy podatkowej wynosi 5733 zł od jednej osoby w okresie 5 lat. Po przekroczeniu tej kwoty trzeba rozliczyć podatek od spadków i darowizn.

Czy podatek od darowizny od osoby obcej zawsze wynosi 20%?

Nie. Standardowo stosuje się skalę podatkową dla III grupy. Stawka 20% dotyczy najwyższej części nadwyżki ponad kwotę wolną, a osobno może wystąpić sankcyjna stawka 20% w sytuacjach wskazanych w ustawie.

Kto płaci podatek od darowizny pieniędzy?

Podatnikiem jest osoba, która otrzymała darowiznę. To obdarowany składa SD-3 i płaci podatek, chyba że czynność jest dokonana w formie aktu notarialnego i podatek pobiera notariusz jako płatnik.

Czy pożyczka od osoby obcej jest tańsza podatkowo niż darowizna?

Zwykle tak, bo podstawowa stawka PCC od pożyczki wynosi 0,5%. Pożyczka musi jednak być rzeczywista i zwrotna. Jeżeli od początku nie ma zamiaru zwrotu pieniędzy, urząd może uznać, że strony ukryły darowiznę.

Czy można później umorzyć pożyczkę?

Można, ale umorzenie długu jest odrębnym zdarzeniem i może powodować skutki podatkowe. Nie powinno się planować pożyczki wyłącznie po to, aby później ją umorzyć i ominąć podatek od darowizny.

Czy przelew bankowy wystarczy jako dowód darowizny?

Przelew jest bardzo ważnym dowodem przekazania środków, ale przy dużych kwotach warto mieć również umowę darowizny albo inne dokumenty pokazujące tytuł prawny przekazania pieniędzy. Sam opis przelewu może nie wystarczyć, jeżeli sprawa jest sporna.

Czy partner życiowy jest traktowany jak najbliższa rodzina?

Nie, jeżeli nie jest małżonkiem ani nie należy do jednej z grup pokrewieństwa wskazanych w ustawie. Partner życiowy jest dla podatku od spadków i darowizn najczęściej osobą z III grupy podatkowej.

Podsumowanie

Przekazanie osobie niespokrewnionej dużej sumy pieniędzy bez podatku jest możliwe tylko wtedy, gdy mieści się w kwocie wolnej albo gdy czynność w ogóle nie jest darowizną. Przy kwocie rzędu 100 000 zł klasyczna darowizna dla osoby obcej oznacza istotny podatek według skali dla III grupy.

Pożyczka, renta umowna czy depozyt nieprawidłowy mogą być stosowane wyłącznie wtedy, gdy odpowiadają rzeczywistym ustaleniom stron. Nie powinny służyć jako pozorne konstrukcje do ukrycia darowizny. Przed przekazaniem pieniędzy warto ustalić, czy celem jest definitywne obdarowanie, czasowe finansowanie, rozliczenie inwestycji, pomoc w zakupie nieruchomości czy świadczenie wzajemne. Od tego zależy bezpieczna forma umowy i właściwy podatek.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 1, art. 6, art. 9 i art. 15.
• Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, w szczególności art. 1, art. 3, art. 4, art. 7 i art. 10.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 720, art. 888 oraz art. 903 i nast.
• Ordynacja podatkowa, w szczególności art. 191 i art. 199a.
• Ministerstwo Finansów – podatek od spadków i darowizn, stawki i limity.
• Ministerstwo Finansów – podatek od spadków i darowizn, informacje podstawowe.
• Ministerstwo Finansów – PCC, stawki i limity.
• Wyrok NSA z 26 lutego 2002 r., sygn. III SA 2702/00; wyrok NSA z 28 lutego 2002 r., sygn. III SA 2209/00.