Umorzenie długu alimentacyjnego wobec funduszu i zaległych alimentów

Jeżeli zgłosił się do Pana komornik z powodu zaległości alimentacyjnych, najpierw trzeba ustalić, jaki dokładnie dług jest egzekwowany. W praktyce mogą występować równolegle:

• zaległe alimenty należne bezpośrednio osobie uprawnionej,
• należności wobec organu wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego,
• starsze należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych.

Od tego zależy, kto może podjąć decyzję o umorzeniu i na jakiej podstawie prawnej.

Czy komornik może umorzyć dług alimentacyjny?

Nie. Komornik sądowy nie jest właścicielem wierzytelności i nie może sam zdecydować o umorzeniu długu alimentacyjnego. Jego rola wynika przede wszystkim z przepisów ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych oraz ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; komornik wykonuje tytuł wykonawczy i prowadzi egzekucję, ale nie daruje należności.

Postępowanie egzekucyjne może zostać umorzone np. na wniosek wierzyciela albo z innych przyczyn przewidzianych w art. 825 i art. 824 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, ale to nie zawsze oznacza wygaśnięcie samego długu. Dług może nadal istnieć, mimo że egzekucja została zatrzymana.

Jeżeli problem dotyczy również wydatków egzekucyjnych, warto osobno przeanalizować ominięcie kosztów komorniczych, bo zasady dotyczące kosztów i zasadniczego długu to dwie różne kwestie.

Kiedy możliwe jest umorzenie zaległych alimentów należnych dziecku lub drugiemu rodzicowi?

Jeżeli chodzi o zwykłe zaległe alimenty zasądzone wyrokiem lub ustalone ugodą, wierzycielem jest co do zasady osoba uprawniona do alimentów, a gdy dziecko jest małoletnie – w jego imieniu działa przedstawiciel ustawowy. Taki dług ma charakter cywilnoprawny, więc jego darowanie może nastąpić przez zwolnienie z długu na podstawie art. 508 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje.

Trzeba jednak zachować ostrożność: w sprawach alimentów dotyczących małoletniego dziecka rodzic reprezentujący dziecko nie zawsze może swobodnie rozporządzać jego roszczeniem. Jeżeli darowanie zaległości miałoby dotyczyć praw majątkowych dziecka i wykraczać poza zwykły zarząd, może być potrzebna uprzednia zgoda sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dlatego w konkretnej sprawie trzeba ocenić, czy oświadczenie wierzyciela będzie skuteczne bez takiej zgody.

W praktyce oznacza to, że:

• jeżeli wierzycielem jest pełnoletnie dziecko – może samo zdecydować o zwolnieniu z długu,
• jeżeli wierzycielem jest były małżonek lub inna pełnoletnia osoba uprawniona – również samodzielnie decyduje,
• jeżeli wierzycielem jest małoletnie dziecko – trzeba zbadać, czy konieczna będzie zgoda sądu rodzinnego.

Umorzenie długu wobec funduszu alimentacyjnego – kto decyduje?

Jeżeli dług powstał dlatego, że osobie uprawnionej wypłacano świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie decyduje o nim komornik ani sam wierzyciel prywatny. W takim przypadku stosuje się ustawę z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Zgodnie z art. 27 ust. 1 tej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika. Zgodnie z art. 30 ust. 3 następuje to w drodze decyzji administracyjnej.

W praktyce wniosek składa się do organu właściwego wierzyciela, którym najczęściej jest wójt, burmistrz albo prezydent miasta działający przez ośrodek pomocy społecznej lub urząd miasta/gminy.

Jeżeli nie wie Pan, który organ prowadzi sprawę, proszę sprawdzić:

• treść zawiadomień od komornika,
• pisma z gminy lub ośrodka pomocy społecznej,
• oznaczenie wierzyciela publicznoprawnego w tytule wykonawczym lub zawiadomieniu o zajęciu.

Co z dawną zaliczką alimentacyjną?

Stary artykuł odwoływał się do nieobowiązującej już ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Ta ustawa została uchylona, ale niektóre należności powstałe na jej podstawie nadal mogą istnieć jako stare zadłużenie.

Obecnie podstawę prawną dla takich należności stanowią przepisy przejściowe i odsyłające zawarte w art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który obejmuje należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych.

Przy tych starszych należnościach szczególne znaczenie ma art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Przepis ten pozwala organowi właściwemu dłużnika umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości:

• 30% – jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów,
• 50% – jeżeli egzekucja jest skuteczna przez okres 5 lat w takiej wysokości,
• 100% – jeżeli egzekucja jest skuteczna przez okres 7 lat w takiej wysokości.

To rozwiązanie jest więc powiązane nie z samą trudną sytuacją życiową, ale z długotrwałą, skuteczną spłatą. Inaczej niż w art. 30 ust. 2, gdzie organ ocenia sytuację dochodową i rodzinną dłużnika.

Do kogo złożyć wniosek?

To zależy od rodzaju zadłużenia:

Jeżeli chce Pan złożyć wniosek o raty, pomocne mogą być też materiały dotyczące rozłożenia zaliczki oraz rozłożenia zaległych alimentów.

Co napisać we wniosku o umorzenie lub ulgę?

Wniosek powinien być konkretny i udokumentowany. W praktyce warto wskazać:

• jakiego długu dotyczy wniosek – alimentów prywatnych, funduszu alimentacyjnego albo zaliczki alimentacyjnej,
• czy żąda Pan umorzenia całości, części długu, odroczenia czy rat,
• aktualną sytuację rodzinną, mieszkaniową, zdrowotną i zawodową,
• brak majątku, brak oszczędności, bezrobocie, chorobę, obowiązki wobec innych dzieci,
• dotychczasowe próby spłaty i aktualne możliwości regulowania należności.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające sytuację, np.:

• zaświadczenie z urzędu pracy,
• decyzje o świadczeniach,
• zaświadczenia lekarskie,
• rachunki za leczenie i utrzymanie dziecka,
• oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach.

Sama informacja, że komornik nic nie wyegzekwował, zwykle nie wystarcza. Organ bada, czy ulga jest uzasadniona w konkretnym stanie faktycznym. W przypadku funduszu alimentacyjnego ustawa wprost nakazuje uwzględnić sytuację dochodową i rodzinną dłużnika – art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Czy trudna sytuacja finansowa zawsze oznacza umorzenie?

Nie. Trudna sytuacja życiowa zwiększa szanse, ale nie daje automatycznego prawa do umorzenia. Szczególnie przy należnościach wobec funduszu alimentacyjnego organ ma uznanie administracyjne, co oznacza, że musi rozważyć okoliczności sprawy, ale nie ma obowiązku zawsze uwzględnić wniosku.

Jeżeli organ odmówi umorzenia, może jednak zgodzić się na mniej daleko idącą ulgę, czyli:

• umorzenie tylko części należności,
• odroczenie terminu płatności,
• rozłożenie należności na raty.

W praktyce często to właśnie raty są rozwiązaniem bardziej realnym niż pełne umorzenie. W razie potrzeby można też przeanalizować kwestie takie jak umorzenie zaległych alimentów i jednoczesne żądanie zmiany bieżącego obowiązku alimentacyjnego.

Co zrobić po otrzymaniu decyzji odmownej?

Jeżeli odmowa dotyczy należności publicznoprawnych z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, decyzja jest decyzją administracyjną. Co do zasady przysługuje od niej odwołanie na podstawie art. 127 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia, zgodnie z art. 129 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W odwołaniu warto wskazać:

• jakie okoliczności organ pominął lub ocenił błędnie,
• jakie dokumenty potwierdzają brak realnych możliwości spłaty,
• czy w razie odmowy umorzenia wnosi Pan przynajmniej o raty albo odroczenie.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce różnią się tryby postępowania zależnie od rodzaju zadłużenia.

FAQ

Czy komornik może sam anulować zaległe alimenty?

Nie. Komornik może umorzyć samo postępowanie egzekucyjne tylko w przypadkach przewidzianych prawem, ale nie może samodzielnie darować długu.

Czy można umorzyć dług wobec funduszu alimentacyjnego?

Tak, ale tylko na podstawie decyzji właściwego organu, najczęściej gminy lub miasta, zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Czy brak pracy i brak majątku wystarczą do umorzenia?

Nie zawsze. To ważne argumenty, ale organ ocenia całą sytuację dochodową i rodzinną. Często łatwiej uzyskać raty albo odroczenie niż pełne umorzenie.

Czy matka może darować zaległe alimenty należne małoletniemu dziecku?

To zależy od okoliczności. Gdy chodzi o prawa majątkowe dziecka i czynność przekraczającą zwykły zarząd, może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy warto we wniosku wnosić tylko o umorzenie?

Lepiej zgłosić żądania alternatywnie: umorzenie, a gdyby organ odmówił – odroczenie lub rozłożenie na raty. Zwiększa to szansę na uzyskanie choć częściowej ulgi.

Źródła

• art. 508 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 824, art. 825 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 27 ust. 1, art. 28 ust. 1 pkt 2, art. 30 ust. 1-3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów
• art. 127 § 1 i 2 oraz art. 129 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
• wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2011 r., I OSK 1095/11