Umieszczenie osoby chorej psychicznie w DPS – kto składa wniosek i kiedy potrzebna jest zgoda sądu

Kiedy możliwe jest umieszczenie osoby chorej psychicznie w domu pomocy społecznej?

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie mają przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a przy osobie ubezwłasnowolnionej także Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu cywilnego.

Jeżeli osoba z powodu choroby psychicznej albo niepełnosprawności intelektualnej nie jest zdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób, potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, ale nie wymaga leczenia szpitalnego, może zostać przyjęta do domu pomocy społecznej za swoją zgodą albo za zgodą przedstawiciela ustawowego. Wynika to wprost z art. 38 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

To ważne rozróżnienie: jeżeli stan osoby uzasadnia leczenie psychiatryczne w warunkach szpitalnych, właściwa może być procedura hospitalizacji psychiatrycznej, a nie kierowanie do DPS. Dom pomocy społecznej nie zastępuje szpitala psychiatrycznego.

Kto składa wniosek o skierowanie do DPS?

Co do zasady sprawa składa się z dwóch etapów:

1. zgoda lub orzeczenie sądu dotyczące samego pobytu w DPS,
2. postępowanie administracyjne w sprawie skierowania do DPS i ustalenia odpłatności.

W praktyce wniosek o skierowanie do DPS składa się do ośrodka pomocy społecznej właściwego dla miejsca zamieszkania osoby. Podstawą jest art. 54 ust. 1 i 2 oraz art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę wydaje organ gminy, a decyzję o umieszczeniu w konkretnym domu wydaje co do zasady organ prowadzący lub właściwy organ powiatu – zgodnie z art. 59 ust. 1–2 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli osoba jest całkowicie ubezwłasnowolniona, działa za nią opiekun prawny jako przedstawiciel ustawowy. Samo istnienie opiekuna nie oznacza jednak pełnej dowolności w podejmowaniu decyzji o stałym pobycie w DPS.

Gdy osoba jest ubezwłasnowolniona całkowicie – rola opiekuna i sądu

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona to osoba, która zgodnie z art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekuna. Zgodnie z art. 155 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy w zw. z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, opiekun powinien sprawować pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką oraz reprezentować go. Jednocześnie w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego opiekun powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego odpowiednio do opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Stałe umieszczenie osoby ubezwłasnowolnionej w DPS jest w praktyce traktowane jako ważna sprawa dotycząca osoby podopiecznego. Dlatego opiekun prawny powinien najpierw wystąpić do sądu opiekuńczego o zgodę na umieszczenie podopiecznego w domu pomocy społecznej, a następnie prowadzić sprawę przed ośrodkiem pomocy społecznej.

Czy wystarczy, że opiekun wyrazi zgodę?

Nie zawsze. Art. 38 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego pozwala na przyjęcie do DPS za zgodą przedstawiciela ustawowego, ale przy osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej trzeba uwzględnić także obowiązki opiekuna wynikające z art. 156 i art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z tego powodu bezpiecznym i prawidłowym rozwiązaniem jest wcześniejsze uzyskanie zgody sądu opiekuńczego.

W praktyce do sprawy zwykle przydatne są:

• postanowienie o ubezwłasnowolnieniu,
• postanowienie o ustanowieniu opiekuna prawnego,
• aktualne zaświadczenie lekarskie, w tym psychiatryczne, opisujące stan zdrowia i potrzebę stałej opieki,
• dokumenty wymagane przez ośrodek pomocy społecznej w postępowaniu administracyjnym,
• postanowienie sądu opiekuńczego zezwalające opiekunowi na umieszczenie podopiecznego w DPS.

Jeżeli w rodzinie pojawiają się wątpliwości, kto może reprezentować chorego członka rodziny, pomocny może być materiał o tym, jak działa opiekun chorego rodzica.

Co jeśli chory albo opiekun nie zgadzają się na DPS?

Jeżeli osoba wymagająca opieki nie wyraża zgody na pobyt w DPS, a spełnia przesłanki z art. 38 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego o przyjęcie tej osoby do domu pomocy społecznej bez jej zgody. Podstawą jest art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

To samo dotyczy sytuacji, w której sprzeciw zgłasza przedstawiciel ustawowy, a dobro osoby chorej wymaga podjęcia działań. Wtedy ostatecznie rozstrzyga sąd opiekuńczy. Sąd bada, czy rzeczywiście spełnione są ustawowe przesłanki: brak zdolności do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb, brak realnej opieki w środowisku oraz potrzeba stałej opieki i pielęgnacji przy jednoczesnym braku potrzeby leczenia szpitalnego.

W podobnych sprawach warto porównać procedury dotyczące DPS wbrew woli oraz DPS bez zgody.

Czy agresywne zachowanie wystarcza do przymusowego umieszczenia?

Nie. Sama uciążliwość dla otoczenia, odmawianie przyjmowania leków czy zachowania agresywne nie dają automatycznie podstawy do przymusowego skierowania do DPS. Konieczne jest wykazanie przesłanek ustawowych z art. 38 lub art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Podobnie w orzecznictwie wskazywano, że uciążliwe zachowanie osoby chorej psychicznie nie jest samoistną podstawą przymusowej hospitalizacji lub innego rodzaju odosobnienia. Taki kierunek wynika m.in. z postanowień Sądu Najwyższego z 14 lutego 1996 r., sygn. II CRN 201/95, oraz z 12 lipca 1996 r., sygn. II CRN 81/96.

Jeżeli chory stanowi bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia własnego albo innych osób, może wchodzić w grę odrębna procedura przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody na podstawie art. 23 lub art. 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. To jednak inna procedura niż skierowanie do domu pomocy społecznej.

Jak wygląda procedura krok po kroku?

Kto ponosi opłaty za pobyt w DPS?

Odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej regulują art. 60 i art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Mieszkaniec domu wnosi opłatę do wysokości nieprzekraczającej 70% swojego dochodu. Jeżeli to nie pokrywa pełnego kosztu pobytu, opłaty mogą obciążać małżonka, zstępnych przed wstępnymi, a w dalszej kolejności gminę – według zasad ustawowych i po przeprowadzeniu odpowiedniego postępowania.

To, kto ostatecznie zapłaci i w jakiej wysokości, zależy od dochodów oraz indywidualnej sytuacji rodzinnej. Nie da się tego rozstrzygnąć wyłącznie na podstawie samego faktu choroby psychicznej.

Zobacz również:

• umieszczenie w DPS

Jakie dokumenty zwykle będą potrzebne?

Dokładna lista dokumentów może się różnić między gminami i domami pomocy społecznej, ale najczęściej potrzebne są:

• wniosek o skierowanie do DPS,
• wywiad środowiskowy przeprowadzany przez pracownika socjalnego,
• zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia i braku wskazań do leczenia szpitalnego zamiast pobytu w DPS,
• orzeczenia sądowe dotyczące ubezwłasnowolnienia i opieki, jeśli zostały wydane,
• dokumenty dochodowe potrzebne do ustalenia odpłatności.

W przypadku osoby chorej psychicznie szczególne znaczenie ma jasne wykazanie, że potrzebuje ona stałej opieki, a jednocześnie nie wymaga dalszej hospitalizacji psychiatrycznej. Brak takiego rozróżnienia często wydłuża postępowanie.

FAQ

Czy członek rodziny inny niż opiekun prawny może sam złożyć wniosek o umieszczenie chorego w DPS?

Może zgłosić sprawę do ośrodka pomocy społecznej, ale jeżeli osoba ma przedstawiciela ustawowego, zasadnicze czynności formalne wykonuje on. Przy braku zgody albo sporze sprawę może skierować do sądu organ pomocy społecznej.

Czy opiekun prawny może samodzielnie zdecydować o stałym pobycie w DPS?

Nie powinien działać bez zezwolenia sądu opiekuńczego, ponieważ jest to ważna sprawa dotycząca osoby podopiecznego w rozumieniu art. 156 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak przyjmowania leków wystarcza do skierowania do DPS?

Nie sam w sobie. Trzeba wykazać ustawowe przesłanki, czyli brak zdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb, potrzebę stałej opieki oraz brak konieczności leczenia szpitalnego.

Czy można umieścić chorego w DPS bez jego zgody?

Tak, ale tylko po orzeczeniu sądu opiekuńczego wydanym na podstawie art. 39 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego i po wykazaniu przesłanek ustawowych.

Czy DPS jest tym samym co szpital psychiatryczny?

Nie. DPS służy zapewnieniu stałej opieki i wsparcia, a szpital psychiatryczny leczeniu. Wybór właściwej procedury zależy od stanu zdrowia i aktualnych potrzeb chorego.

Źródła

• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 23, art. 24, art. 38 i art. 39.
• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54, art. 59, art. 60 i art. 61.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 155, art. 156 i art. 175.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 13 § 1.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 14 lutego 1996 r., II CRN 201/95.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 12 lipca 1996 r., II CRN 81/96.