Ustalenie ojcostwa na Ukrainie

Ojcostwo dziecka urodzonego na Ukrainie a małżeństwo matki

W pierwszej kolejności trzeba ustalić, kto jest obecnie prawnym ojcem dziecka w ukraińskim akcie urodzenia. Ma to kluczowe znaczenie, ponieważ obowiązek alimentacyjny wobec dziecka wynika z prawnie ustalonego rodzicielstwa, a nie tylko z twierdzenia matki o biologicznym pochodzeniu dziecka.

Zgodnie z art. 122 ust. 1 Kodeksu rodzinnego Ukrainy z 10 stycznia 2002 r. dziecko poczęte lub urodzone w małżeństwie pochodzi od małżonków. Art. 122 ust. 3 Kodeksu rodzinnego Ukrainy stanowi również, że dziecko urodzone przed upływem 10 miesięcy od ustania małżeństwa albo uznania małżeństwa za nieważne uznaje się za pochodzące od małżonków.

Jeżeli więc w chwili poczęcia albo urodzenia dziecka matka pozostawała w małżeństwie, a nie doszło do skutecznego obalenia domniemania ojcostwa jej męża, to w pierwszej kolejności trzeba wyjaśnić tę przeszkodę. Dopiero po usunięciu sprzecznego wpisu albo po ustaleniu, że domniemanie nie działa, możliwe jest skuteczne ustalenie ojcostwa innego mężczyzny.

Przy sprawach takich jak ustalenie ojcostwa na Ukrainie znaczenie mają nie tylko przepisy rodzinne, ale także dokumenty stanu cywilnego i praktyka sądowa. W szerszym kontekście warto znać także prawo rodzinne i spadkowe Ukrainy, zwłaszcza gdy sprawa dotyczy obywateli różnych państw.

Dobrowolne uznanie ojcostwa i sądowe ustalenie ojcostwa

Jeżeli matka i mężczyzna nie pozostają w małżeństwie, ojcostwo może zostać ustalone dobrowolnie. Art. 126 Kodeksu rodzinnego Ukrainy przewiduje ustalenie pochodzenia dziecka od ojca na podstawie wspólnego oświadczenia kobiety i mężczyzny, którzy nie są małżeństwem. W szczególnych przypadkach zastosowanie mogą mieć także dalsze przepisy Kodeksu rodzinnego Ukrainy dotyczące oświadczeń składanych przed organem rejestracji aktów stanu cywilnego.

Jeżeli domniemany ojciec nie chce złożyć oświadczenia albo kwestionuje swoje ojcostwo, sprawa może trafić do sądu. Art. 128 ust. 1 Kodeksu rodzinnego Ukrainy stanowi, że w razie braku oświadczenia ojca ojcostwo może zostać ustalone na podstawie orzeczenia sądu. Art. 128 ust. 2 Kodeksu rodzinnego Ukrainy wskazuje, że podstawą ustalenia ojcostwa są wszelkie informacje potwierdzające pochodzenie dziecka od określonej osoby, zebrane zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego Ukrainy.

Powództwo o ustalenie ojcostwa może wnieść w szczególności matka dziecka, opiekun, kurator, osoba utrzymująca i wychowująca dziecko, a także samo dziecko po osiągnięciu pełnoletności. Wynika to z art. 128 ust. 3 Kodeksu rodzinnego Ukrainy.

Gdzie może zostać wniesiony pozew: Polska czy Ukraina?

W opisanej sytuacji bardzo istotne są obywatelstwo dziecka, miejsce jego zamieszkania oraz obywatelstwo matki w chwili urodzenia dziecka. Art. 28 ust. 1 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, sporządzonej w Kijowie 24 maja 1993 r., stanowi, że stosunki prawne między rodzicami i dziećmi, w tym roszczenia alimentacyjne na rzecz dzieci, podlegają prawu tej strony, której obywatelem jest dziecko.

Art. 28 ust. 2 tej umowy przewiduje, że ustalenie i zaprzeczenie pochodzenia dziecka od określonej osoby oraz uznanie dziecka podlega prawu tej strony, której obywatelem była matka dziecka w chwili jego urodzenia. Jeżeli więc matka była obywatelką Ukrainy, a dziecko ma obywatelstwo ukraińskie i mieszka na Ukrainie, sprawa będzie w praktyce najczęściej prowadzona przed sądem ukraińskim według prawa ukraińskiego.

Art. 28 ust. 3 tej samej umowy wskazuje, że w sprawach dotyczących stosunków między rodzicami i dziećmi właściwe są organy tej strony, której obywatelem jest dziecko, jak również organy tej strony, na której terytorium dziecko ma miejsce zamieszkania. Przy dziecku mieszkającym na Ukrainie oznacza to silną podstawę właściwości sądów ukraińskich.

Na gruncie ukraińskiej procedury art. 27 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy wprowadza zasadę pozywania osoby fizycznej według jej zarejestrowanego miejsca zamieszkania albo pobytu. Jednocześnie art. 28 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy dopuszcza w sprawach o alimenty i ustalenie ojcostwa wniesienie pozwu także według zarejestrowanego miejsca zamieszkania albo pobytu powoda. To oznacza, że matka dziecka może próbować prowadzić sprawę na Ukrainie w sądzie właściwym dla siebie.

Badanie DNA w sprawie o ustalenie ojcostwa

W sporze o ojcostwo najważniejszym dowodem jest zwykle opinia biegłego z badania genetycznego DNA. Ukraiński sąd może dopuścić taki dowód na wniosek strony, jeżeli ma on znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Podstawy przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego wynikają z art. 103 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy.

Nie warto zakładać, że odmowa udziału w badaniu DNA automatycznie zablokuje sprawę. Art. 109 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy stanowi, że jeżeli uczestnik sprawy uchyla się od przedstawienia biegłym niezbędnych materiałów, dokumentów albo od innego udziału w ekspertyzie, a bez tego przeprowadzenie ekspertyzy jest niemożliwe, sąd może uznać fakt, dla którego wyjaśnienia ekspertyza została wyznaczona, albo odmówić jego uznania. Skutek zależy od tego, która strona uchyla się od badania i jakie znaczenie ma dowód dla tej strony.

W praktyce odmowa badania DNA może więc zostać oceniona na niekorzyść osoby, która uchyla się od badania. Jeżeli mężczyzna rzeczywiście nie ma pewności co do ojcostwa, rozsądniejsze jest aktywne uczestnictwo w postępowaniu, złożenie odpowiedzi na pozew, wnioskowanie o badanie DNA i przedstawienie własnych dowodów.

Alimenty na dziecko według prawa ukraińskiego

Art. 180 Kodeksu rodzinnego Ukrainy nakłada na rodziców obowiązek utrzymywania dziecka do osiągnięcia przez nie pełnoletności. Jeżeli ojcostwo zostanie ustalone, ojciec staje się zobowiązany do alimentacji dziecka na takich samych zasadach jak matka.

Art. 181 Kodeksu rodzinnego Ukrainy przewiduje, że środki na utrzymanie dziecka mogą być płacone na podstawie porozumienia rodziców albo zasądzone przez sąd. Sąd może określić alimenty jako część dochodu rodzica albo jako stałą kwotę pieniężną. Szczegółowe zasady ustalania wysokości alimentów wynikają z art. 182, art. 183 i art. 184 Kodeksu rodzinnego Ukrainy.

Art. 182 ust. 1 Kodeksu rodzinnego Ukrainy nakazuje uwzględniać przy ustalaniu alimentów między innymi stan zdrowia i sytuację materialną dziecka, stan zdrowia i sytuację materialną płatnika alimentów, posiadanie przez płatnika innych dzieci oraz inne istotne okoliczności. Aktualnie gwarantowana minimalna wysokość alimentów na jedno dziecko nie może być niższa niż 50% minimum egzystencji dla dziecka w odpowiednim wieku, co wynika z art. 182 ust. 2 Kodeksu rodzinnego Ukrainy. Nie należy już posługiwać się dawnym progiem 30% minimalnego wynagrodzenia, ponieważ jest on nieaktualny.

Od kiedy sąd może zasądzić alimenty?

Art. 191 ust. 1 Kodeksu rodzinnego Ukrainy przewiduje, że alimenty są zasądzane od dnia wniesienia pozwu. To podstawowa zasada, dlatego samo twierdzenie, że dziecko ma już kilka albo kilkanaście lat, nie oznacza automatycznie obowiązku zapłaty alimentów za cały okres od urodzenia.

Alimenty za okres wcześniejszy mogą być zasądzone tylko wyjątkowo. Art. 191 ust. 2 Kodeksu rodzinnego Ukrainy pozwala dochodzić alimentów za czas przeszły, jeżeli powód wykaże, że podejmował działania w celu uzyskania alimentów, lecz nie otrzymał ich z powodu uchylania się zobowiązanego. Przepis ogranicza takie roszczenie czasowo, dlatego w konkretnej sprawie trzeba sprawdzić, jakie żądanie zgłasza matka i jakie dowody przedstawia.

Prawa ojca po ustaleniu ojcostwa

Po ustaleniu ojcostwa ojciec uzyskuje nie tylko obowiązki alimentacyjne, ale również prawa rodzicielskie. Art. 141 Kodeksu rodzinnego Ukrainy stanowi, że matka i ojciec mają równe prawa i obowiązki wobec dziecka niezależnie od tego, czy pozostawali ze sobą w małżeństwie.

Art. 157 Kodeksu rodzinnego Ukrainy przewiduje, że sprawy wychowania dziecka rodzice rozwiązują wspólnie, a rodzic mieszkający oddzielnie od dziecka ma prawo uczestniczyć w jego wychowaniu i utrzymywać z nim osobiste kontakty. Rodzic, z którym dziecko mieszka, nie powinien przeszkadzać w kontaktach, jeżeli nie szkodzą one prawidłowemu rozwojowi dziecka.

Jeżeli rodzice nie potrafią uzgodnić kontaktów, art. 159 Kodeksu rodzinnego Ukrainy pozwala żądać sądowego usunięcia przeszkód w kontaktach i określenia sposobu uczestniczenia w wychowaniu dziecka. Kwestia miejsca zamieszkania dziecka jest oceniana odrębnie na podstawie art. 160 i art. 161 Kodeksu rodzinnego Ukrainy, z uwzględnieniem wieku dziecka, więzi z rodzicami, warunków wychowawczych oraz najlepszego interesu dziecka.

Nie można obecnie odpowiedzialnie twierdzić, że ojciec na Ukrainie nie ma żadnych szans na opiekę nad dzieckiem. Jednocześnie w sprawach, w których dziecko od lat mieszka z matką na Ukrainie, ma tam szkołę, środowisko i centrum życia, przejęcie stałej pieczy przez ojca mieszkającego w Polsce może być trudne i wymagałoby bardzo mocnych argumentów.

Jakie dokumenty i dowody warto zebrać?

Jeżeli mężczyzna spodziewa się pozwu o ustalenie ojcostwa lub alimenty, powinien przygotować dokumenty i dowody, które pomogą wyjaśnić zarówno kwestię ojcostwa, jak i ewentualną wysokość alimentów. W szczególności warto zgromadzić:

• odpis aktu urodzenia dziecka, jeżeli jest dostępny, albo informację, kto jest wpisany jako ojciec,
• dokumenty dotyczące małżeństwa i rozwodu matki, zwłaszcza datę ustania małżeństwa,
• dowody pobytów matki w Polsce i na Ukrainie w okresie poczęcia dziecka,
• korespondencję z matką dziecka, wiadomości, zdjęcia, potwierdzenia spotkań i podróży,
• dokumenty potwierdzające własne dochody, koszty utrzymania, zobowiązania oraz obowiązki wobec innych dzieci,
• dokumenty zdrowotne, jeżeli stan zdrowia wpływa na zdolność zarobkową albo koszty utrzymania.

Ciężar dowodu w sprawie zależy od rodzaju żądania. Jeżeli matka wnosi pozew o ustalenie ojcostwa, musi wykazać okoliczności uzasadniające jej żądanie. Pozwany powinien jednak aktywnie korzystać ze swoich praw procesowych, ponieważ bierność może prowadzić do niekorzystnych skutków dowodowych.

Koszty postępowania i wykonanie orzeczenia w Polsce

Rozliczenie kosztów postępowania przed sądem ukraińskim następuje według prawa ukraińskiego. Art. 141 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy przewiduje zasadę rozdzielenia kosztów sądowych w zależności od wyniku sprawy. Jeżeli strona wygrywa tylko częściowo, koszty mogą być rozliczone proporcjonalnie.

Jeżeli ojciec mieszka w Polsce albo ma majątek w Polsce, ukraińskie orzeczenie alimentacyjne może wymagać uznania lub wykonania w Polsce. W sprawach alimentacyjnych znaczenie mogą mieć postanowienia Umowy między Polską a Ukrainą z 24 maja 1993 r. oraz Konwencji haskiej z 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny. W praktyce tryb zależy od rodzaju orzeczenia, daty jego wydania, dokumentów przesłanych przez organ ukraiński oraz miejsca prowadzenia egzekucji.

FAQ

Czy matka może od razu żądać ode mnie alimentów?

Jeżeli nie jest Pan prawnym ojcem dziecka, najpierw trzeba ustalić ojcostwo albo zmienić odpowiedni wpis w aktach stanu cywilnego. Obowiązek alimentacyjny rodzica wynika z art. 180 Kodeksu rodzinnego Ukrainy, ale musi istnieć prawna podstawa uznania danej osoby za rodzica.

Czy ma znaczenie, że matka była żoną innego mężczyzny?

Tak. Art. 122 Kodeksu rodzinnego Ukrainy przewiduje domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki, jeżeli dziecko zostało poczęte lub urodzone w małżeństwie, a także gdy urodziło się przed upływem 10 miesięcy od ustania małżeństwa. To może wymagać odrębnego wyjaśnienia przed ustaleniem ojcostwa innego mężczyzny.

Czy mogę odmówić badania DNA?

Fizycznie można odmówić udziału w badaniu, ale procesowo może to być niekorzystne. Art. 109 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy pozwala sądowi wyciągnąć konsekwencje z uchylania się od ekspertyzy, w tym uznać określony fakt za wykazany albo odmówić jego uznania.

Od jakiej daty mogą zostać zasądzone alimenty?

Zgodnie z art. 191 ust. 1 Kodeksu rodzinnego Ukrainy alimenty są co do zasady zasądzane od dnia wniesienia pozwu. Za wcześniejszy okres mogą zostać zasądzone wyjątkowo, jeżeli zostaną spełnione warunki z art. 191 ust. 2 Kodeksu rodzinnego Ukrainy.

Czy po ustaleniu ojcostwa będę miał prawo do kontaktów z dzieckiem?

Tak. Art. 141 Kodeksu rodzinnego Ukrainy przewiduje równość praw i obowiązków matki i ojca wobec dziecka, a art. 157 Kodeksu rodzinnego Ukrainy daje rodzicowi mieszkającemu oddzielnie prawo uczestniczenia w wychowaniu dziecka i utrzymywania kontaktów. Jeżeli matka utrudnia kontakty, można żądać rozstrzygnięcia na podstawie art. 159 Kodeksu rodzinnego Ukrainy.

Źródła

• art. 122, art. 126, art. 128, art. 141, art. 157, art. 159, art. 160, art. 161, art. 180, art. 181, art. 182, art. 183, art. 184 i art. 191 Kodeksu rodzinnego Ukrainy z 10 stycznia 2002 r.
• art. 27, art. 28, art. 103, art. 109 i art. 141 Kodeksu postępowania cywilnego Ukrainy.
• art. 28 Umowy między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych i karnych, sporządzonej w Kijowie 24 maja 1993 r., Dz. U. 1994 nr 96 poz. 465.
• Konwencja haska z 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny.