Ustalenie ojcostwa po latach – czy dorosłe dziecko może pozwać?

Czy po wielu latach można wnieść sprawę o ustalenie ojcostwa?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 84 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec. Jednocześnie art. 84 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że matka ani domniemany ojciec nie mogą wytoczyć powództwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności.

To ograniczenie nie dotyczy samego dziecka. Pełnoletnie dziecko może więc wystąpić z pozwem także po wielu latach. W praktyce oznacza to, że osoba mająca 30, 40 czy więcej lat może nadal dochodzić ustalenia swojego pochodzenia od konkretnego mężczyzny.

Jeżeli domniemany ojciec już nie żyje, zastosowanie ma art. 84 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – dziecko albo matka wytacza wtedy powództwo przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. W sprawach podobnych do opisanej warto też porównać sytuację, gdy domniemany ojciec nie żyje.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje:

• nigdy nie zapadł prawomocny wyrok co do ojcostwa,
• zapadł już prawomocny wyrok oddalający powództwo albo ustalający, że dany mężczyzna nie jest ojcem.

Jeżeli wcześniej zapadło prawomocne orzeczenie rozstrzygające tę samą sprawę między właściwymi stronami, może powstać problem tzw. powagi rzeczy osądzonej. Wtedy nie wystarczy samo ponowne wniesienie identycznego pozwu. Konieczna jest analiza tamtego orzeczenia, stron postępowania, podstawy faktycznej i tego, czy obecne roszczenie nie jest zablokowane skutkami prawomocnego wyroku. Sam fakt, że matka kiedyś zeznała inaczej, nie przesądza jeszcze o zamknięciu drogi sądowej, ale wcześniejszy wyrok trzeba koniecznie sprawdzić.

Jakie znaczenie ma wcześniejsze postępowanie z lat 90.?

Najważniejsze jest ustalenie, co dokładnie zakończyło tamto postępowanie:

• czy była to tylko sprawa alimentacyjna,
• czy sprawa o ustalenie ojcostwa,
• czy postępowanie zostało formalnie zakończone wyrokiem,
• jakie były strony sprawy i jakie dokładnie zapadło rozstrzygnięcie.

Jeżeli sąd prawomocnie oddalił powództwo o ustalenie ojcostwa wobec tego samego mężczyzny, obecna sytuacja procesowa jest znacznie trudniejsza. Jeżeli natomiast chodziło wyłącznie o alimenty albo sprawa zakończyła się bez rozstrzygnięcia samego pochodzenia dziecka, dorosłe dziecko może nadal próbować dochodzić ustalenia ojcostwa.

W praktyce trzeba uzyskać odpis dawnego wyroku wraz z uzasadnieniem albo przynajmniej akta sprawy. Bez tego nie da się bezpiecznie ocenić, czy nowy pozew będzie dopuszczalny.

Czy ojciec musi poddać się testom DNA?

Poza sądem – nie. Nikt nie może skutecznie zmusić dorosłej osoby do prywatnego badania DNA bez jej zgody.

Inaczej wygląda to w toku procesu. W sprawie o ustalenie ojcostwa sąd może dopuścić dowód z badań genetycznych na podstawie art. 305¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, który pozwala zarządzić pobranie krwi albo innego materiału od stron lub innych osób, jeżeli jest to potrzebne m.in. do wyłączenia albo ustalenia pochodzenia dziecka, a brak jest przeciwwskazań zdrowotnych.

Przepis ten nie oznacza jednak prostego „przymusowego zabrania DNA” w każdej sprawie. W praktyce sąd wydaje postanowienie dowodowe, wskazuje jednostkę wykonującą badanie i ocenia zachowanie strony. Odmowa udziału w badaniu może zostać oceniona przez sąd w ramach swobodnej oceny dowodów na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Taka odmowa może więc realnie osłabić stanowisko pozwanego, choć sama w sobie nie zastępuje wyniku badania.

Dowody w sprawie mogą obejmować także zeznania świadków, dokumenty, korespondencję, fotografie czy materiał biologiczny pośredni, ale obecnie badania DNA są zazwyczaj dowodem najistotniejszym.

Zobacz również:

Zobacz również: zrzeczenie ojcostwa.

Czy po ustaleniu ojcostwa trzeba płacić alimenty dorosłemu dziecku?

Samo ustalenie ojcostwa nie powoduje automatycznie obowiązku płacenia alimentów dorosłej osobie. O obowiązku alimentacyjnym decydują odrębne przepisy oraz rzeczywista sytuacja dziecka.

Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Jeżeli osoba mająca 37 lat jest zdolna do samodzielnego utrzymania, pracuje albo może pracować, zasądzenie bieżących alimentów będzie co do zasady bardzo mało prawdopodobne. Dodatkowo art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem albo jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

W opisanym stanie faktycznym większe znaczenie ma więc samo ustalenie pochodzenia i jego skutki osobiste oraz spadkowe niż bieżące alimenty.

Czy możliwe są alimenty za lata wstecz?

Nie można utożsamiać ustalenia ojcostwa z automatycznym obowiązkiem zapłaty pełnych kosztów utrzymania za całe dzieciństwo dorosłej dziś osoby. W sprawach alimentacyjnych co do zasady dochodzi się świadczeń bieżących, a wyjątkowo także niezaspokojonych potrzeb za okres wcześniejszy, ale tylko w granicach przewidzianych przez przepisy i przy wykazaniu konkretnych wydatków lub zobowiązań.

Zgodnie z art. 137 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego niezaspokojone potrzeby uprawnionego z czasu przed wytoczeniem powództwa o alimenty sąd uwzględnia tylko wtedy, gdy z tego powodu uprawniony zaciągnął zobowiązania wobec osoby trzeciej albo zużył należące do niego oszczędności. W odniesieniu do dorosłej osoby dochodzenie takich roszczeń po wielu latach jest zwykle bardzo trudne dowodowo.

Czy po ustaleniu ojcostwa dorosłe dziecko zyska prawa do spadku?

Tak, to jeden z najważniejszych praktycznych skutków takiego procesu. Po prawomocnym ustaleniu ojcostwa dziecko staje się zstępnym ojca w rozumieniu prawa spadkowego i należy do kręgu spadkobierców ustawowych na podstawie art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jeżeli więc celem osoby występującej z pozwem są przyszłe prawa spadkowe, taki proces może mieć dla niej realne znaczenie. W tle takich spraw często pojawiają się też kwestie pokrewieństwa po zgonie, np. gdy domniemany ojciec nie żyje.

Czy dziadek może być zobowiązany do alimentów na wnuka?

Wyjątkowo tak, ale nie dlatego, że matka dziecka chciałaby ominąć własny obowiązek albo obowiązek ojca dziecka. Zgodnie z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; bliżsi stopniem są zobowiązani przed dalszymi.

Natomiast art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy:

• nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo
• osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, albo
• uzyskanie od niej na czas potrzebnych środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Oznacza to, że dziadek nie staje się automatycznie płatnikiem alimentów tylko dlatego, że ustalono jego ojcostwo wobec matki dziecka. Najpierw oceniany jest obowiązek obojga rodziców wnuka.

Co więcej, gdy alimentów żąda się od krewnych dalszych niż rodzice, podstawowe znaczenie ma stan niedostatku po stronie uprawnionego. Wynika to z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym poza wypadkiem obowiązku rodziców względem dziecka uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku.

Dlatego zasądzenie alimentów od dziadka na wnuka jest możliwe wyłącznie wyjątkowo i po wykazaniu, że rodzice dziecka nie są w stanie zapewnić mu utrzymania albo wyegzekwowanie od nich świadczeń jest realnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

Co w praktyce grozi ojcu w opisanej sytuacji?

Najbardziej realne skutki to:

Jak przygotować się do ewentualnej sprawy?

W pierwszej kolejności warto:

1. ustalić sygnaturę i treść dawnej sprawy z lat 90.,
2. uzyskać odpis wyroku lub dostęp do akt,
3. zabezpieczyć dokumenty, korespondencję i dane świadków,
4. nie składać pochopnych oświadczeń na piśmie co do ojcostwa bez analizy skutków prawnych,
5. rozważyć stanowisko procesowe przed ewentualnym badaniem DNA.

Jeżeli pojawiają się też inne rodzinne lub majątkowe konsekwencje, czasem pomocna bywa analiza spraw powiązanych, np. gdy w tle są zobowiązania jednego z małżonków – zob. ojcostwo po śmierci ojca.

FAQ

Czy dorosłe dziecko może pozwać o ustalenie ojcostwa po 30 latach?

Tak. Dziecko nie jest ograniczone terminem z art. 84 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tak jak matka i domniemany ojciec.

Czy wcześniejsze zaprzeczenie matki zamyka sprawę na zawsze?

Nie zawsze. Decydujące jest to, czy zapadł prawomocny wyrok w sprawie o ustalenie ojcostwa i jakie wywołuje skutki procesowe.

Czy można odmówić prywatnego testu DNA?

Tak. Poza sądem badanie wymaga zgody. W toku procesu odmowa udziału w badaniu zarządzonym przez sąd może jednak zostać oceniona na niekorzyść strony.

Czy po ustaleniu ojcostwa trzeba płacić alimenty dorosłej córce?

Niekoniecznie. Jeżeli córka jest już w stanie utrzymać się samodzielnie, bieżące alimenty zwykle nie będą zasadne.

Czy wnuk może dostać alimenty od dziadka?

Tylko wyjątkowo. Najpierw trzeba wykazać, że rodzice dziecka nie mogą zaspokoić jego usprawiedliwionych potrzeb albo uzyskanie od nich środków jest niemożliwe lub nadmiernie utrudnione.

Źródła

• art. 84 § 1–3, art. 129 § 1, art. 132, art. 133 § 1–3, art. 137 § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 233 § 1, art. 305¹ ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny