Pieniądze ze sprzedaży domu osoby ubezwłasnowolnionej – kto może nimi dysponować?

Komu należą pieniądze po sprzedaży domu osoby ubezwłasnowolnionej?

Jeżeli sąd opiekuńczy zgodził się na sprzedaż domu albo udziału w nieruchomości należącego do osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, to kwota uzyskana z tej sprzedaży w części odpowiadającej udziałowi tej osoby wchodzi do jej majątku. Nie staje się majątkiem opiekuna ani rodzeństwa.

W praktyce oznacza to, że jeżeli matka miała określony udział w nieruchomości, to cena przypadająca za ten udział powinna trafić do jej majątku. Sam fakt, że córki opiekują się matką, nie daje podstawy do podziału tych pieniędzy między siebie.

Podstawą jest art. 13 § 1 i art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którymi do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, a opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką. Opiekun zarządza więc cudzym majątkiem – nie własnym.

Dlaczego sąd mógł nakazać wpłatę pieniędzy na konto mamy?

Takie rozstrzygnięcie jest co do zasady prawidłowe. Sprzedaż nieruchomości osoby pozostającej pod opieką jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu, dlatego wymaga wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Po wydaniu zgody sąd może też określić warunki wykonania czynności, jeżeli jest to potrzebne dla ochrony interesów podopiecznego. Celem jest zabezpieczenie pieniędzy tak, aby nie zostały wydane na cele niezwiązane z potrzebami osoby ubezwłasnowolnionej.

Właśnie dlatego sądy często wymagają, aby środki wpłynęły na odrębny rachunek bankowy podopiecznego, czasem z ograniczeniem dysponowania nimi bez kolejnej zgody sądu. Taki mechanizm wynika z nadzoru sądu nad wykonywaniem opieki, o którym mowa w art. 155 § 1 oraz art. 168 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Czy można podzielić pieniądze między siostry?

Co do zasady – nie. Jeżeli środki pochodzą ze sprzedaży udziału należącego do mamy, to należą do mamy. Nie można ich potraktować jako wspólnej rodzinnej puli tylko dlatego, że matka jest ciężko chora albo mieszka u jednej z córek.

Podział pieniędzy między siostry byłby dopuszczalny tylko w zakresie ich własnych udziałów w nieruchomości lub wtedy, gdy konkretna część ceny w ogóle nie należała do mamy. Jeżeli jednak pytanie dotyczy tej części ceny, która przypadła mamie, to nie można jej wypłacić córkom do dowolnego wykorzystania bez podstawy prawnej i bez zgody sądu.

Trzeba też pamiętać, że opiekun ma obowiązek działać z należytą starannością w interesie podopiecznego. Wynika to z art. 160 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym opiekun powinien wykonywać swe czynności z taką starannością, jakiej wymaga dobro pozostającego pod opieką, i podlega kontroli sądu opiekuńczego.

Na co można wydać środki ze sprzedaży?

Pieniądze należące do osoby ubezwłasnowolnionej mogą być przeznaczane na jej usprawiedliwione potrzeby, w szczególności na leczenie, rehabilitację, leki, opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej lub zakładzie opiekuńczym, koszty opiekunów, wyposażenie pokoju, dostosowanie mieszkania, zakup sprzętu medycznego albo inne wydatki rzeczywiście służące podopiecznemu.

Jeżeli jednak chodzi o większe wydatki albo jednorazowe rozdysponowanie znacznej kwoty, bezpiecznym rozwiązaniem jest wcześniejsze wystąpienie do sądu opiekuńczego o zgodę i wskazanie celu wydatku. W praktyce sądy oczekują, że opiekun pokaże, dlaczego wydatek leży w interesie podopiecznego oraz jaka kwota jest potrzebna.

Warto we wniosku do sądu dołączyć kosztorys, faktury pro forma, dokumentację medyczną lub informację o miesięcznych kosztach utrzymania. Im bardziej konkretnie opisany cel, tym większa szansa na szybkie uzyskanie zgody.

Czy opiekun może odzyskać wydatki poniesione na mamę?

Tak, ale nie w formie swobodnego „podzielenia pieniędzy”. Właściwa droga to rozliczenie rzeczywiście poniesionych nakładów i wydatków związanych z opieką. Podstawą jest art. 163 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym opiekun może żądać od pozostającego pod opieką zwrotu nakładów i wydatków związanych ze sprawowaniem opieki, a do roszczeń z tego tytułu stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu.

Oznacza to, że opiekun może domagać się zwrotu np. kosztów leków, dojazdów do lekarzy, opłat za pobyt, środków higienicznych czy innych wydatków pokrywanych z własnych pieniędzy, o ile były one uzasadnione i poniesione na rzecz podopiecznego. Najlepiej, aby takie wydatki były udokumentowane rachunkami, przelewami lub chociaż szczegółowym zestawieniem.

Jeżeli są to większe kwoty albo sąd wcześniej zablokował swobodne dysponowanie rachunkiem, należy złożyć do sądu opiekuńczego wniosek o wyrażenie zgody na zwrot konkretnych wydatków z majątku podopiecznej. Wtedy sąd oceni, czy wydatki były celowe i czy zwrot nie naruszy interesu mamy.

Jak wygląda to w praktyce – tabela

Jak złożyć wniosek o zgodę na wykorzystanie środków?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, który pełni funkcję sądu opiekuńczego dla miejsca zamieszkania podopiecznego. We wniosku trzeba:

• wskazać dane podopiecznego i opiekuna,
• powołać sygnaturę sprawy opiekuńczej, jeżeli jest znana,
• opisać, jakie środki znajdują się na rachunku i z czego pochodzą,
• wyjaśnić, na co mają zostać przeznaczone,
• uzasadnić, dlaczego wydatek jest potrzebny i korzystny dla podopiecznego,
• dołączyć dokumenty potwierdzające potrzebę wydatku.

Jeżeli sprawa dotyczy rozliczenia pieniędzy po sprzedaży nieruchomości, warto też sprawdzić dokładną treść postanowienia sądu zezwalającego na sprzedaż. To właśnie z niego może wynikać, czy rachunek miał być całkowicie zablokowany, czy tylko objęty kontrolą sądu co do większych wypłat.

W sprawach, w których pojawia się jednocześnie najem, opłaty za lokal albo korzystanie z mieszkania należącego do krewnego, pomocna może być także analiza pokrewnych zagadnień, takich jak wynajem mieszkania siostry.

Czy znaczenie ma to, że mama mieszka u siostry i jest ciężko chora?

Tak, ale nie w ten sposób, że automatycznie uzasadnia to przekazanie pieniędzy córkom. Te okoliczności są ważne przede wszystkim dla oceny, jakie wydatki z majątku mamy są uzasadnione.

Jeżeli mama mieszka u jednej z córek, możliwe może być np. pokrywanie z jej środków części kosztów utrzymania, opieki, leków, rehabilitacji czy dostosowania pokoju do stanu zdrowia. Musi to jednak odpowiadać realnym potrzebom mamy i najlepiej być wcześniej zaakceptowane przez sąd opiekuńczy, zwłaszcza gdy chodzi o większe lub stałe kwoty.

Jeżeli zaś w tle sprawy pojawiają się rozliczenia po śmierci innej osoby i dostęp do jej pieniędzy, odrębnym problemem prawnym jest dysponowanie środkami zmarłej, bo tu obowiązują już zasady prawa spadkowego, a nie opiekuńczego.

FAQ

Czy sąd może zablokować konto osoby ubezwłasnowolnionej?

Może nałożyć takie ograniczenia w ramach nadzoru nad opieką, zwłaszcza gdy chodzi o zabezpieczenie znacznej kwoty po sprzedaży nieruchomości. Najczęściej oznacza to konieczność uzyskania zgody sądu na większe wypłaty.

Czy opiekun może wypłacić sobie wynagrodzenie z tych pieniędzy?

Nie samodzielnie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje możliwość przyznania opiekunowi wynagrodzenia przez sąd opiekuńczy na jego żądanie, jeżeli nakład pracy opiekuna jest znaczny. Podstawą jest art. 162 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Czy można użyć pieniędzy ze sprzedaży domu na opłacenie DPS albo prywatnej opiekunki?

Tak, jeżeli są to rzeczywiste potrzeby podopiecznego. Przy większych kwotach albo stałych rozliczeniach warto wcześniej uzyskać zgodę sądu opiekuńczego i przedstawić dokumenty potwierdzające koszty.

Czy każde rozliczenie wydatków trzeba potwierdzić fakturą?

Najlepiej tak, ale nie zawsze jest to jedyny możliwy dowód. Pomocne bywają też potwierdzenia przelewów, paragony, umowy, zaświadczenia lekarskie i szczegółowe zestawienia kosztów. Im lepsza dokumentacja, tym łatwiejsza zgoda sądu.

Czy opiekun może rozporządzić nieruchomością podopiecznego na swoją rzecz?

To szczególnie wrażliwa sytuacja i wymaga bardzo ostrożnej oceny sądu. W praktyce konflikty interesów są tu poważnym problemem, dlatego warto przeanalizować temat szerzej jako opiekun a zbywanie nieruchomości.

Źródła

• art. 13 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 155 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 156 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 160 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 162 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 163 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 168 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy