Ojciec nie wyraża zgody na wyjazd dzieci za granicę – co zrobić?

Kiedy potrzebna jest zgoda ojca na wyjazd dziecka za granicę?

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, to o istotnych sprawach dziecka rozstrzygają wspólnie. Wynika to wprost z art. 97 § 2 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Do takich istotnych spraw zalicza się w szczególności stały wyjazd dziecka za granicę, zmianę kraju pobytu, wybór miejsca zamieszkania czy decyzje wpływające na codzienne relacje dziecka z drugim rodzicem.

W praktyce jednorazowy, krótki wyjazd wakacyjny bywa oceniany inaczej niż przeprowadzka na stałe. Natomiast przeprowadzka do innego państwa wraz z dzieckiem niemal zawsze jest traktowana jako istotna sprawa dziecka. Jeżeli więc ojciec nie wyraża zgody, matka powinna uzyskać orzeczenie sądu zastępujące tę zgodę.

Podobny problem pojawia się także przy wyjazdach do państw poza UE, np. przy sprawach takich jak wyjazd do USA bez zgody drugiego rodzica.

Podstawa prawna – władza rodzicielska i miejsce zamieszkania dziecka

Zgodnie z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dziecko aż do pełnoletności pozostaje pod władzą rodzicielską. Art. 95 § 1 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw, a rodzice powinni wykonywać ją tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakłada na rodziców obowiązek troski o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotowanie go należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. Z kolei art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

W kwestii miejsca zamieszkania dziecka znaczenie ma także art. 26 § 1 i § 2 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom, którzy mają osobne miejsca zamieszkania, miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, a gdy dziecko nie przebywa stale u żadnego z nich – miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

Co zrobić, gdy ojciec odmawia zgody?

W razie braku porozumienia trzeba złożyć do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wniosek składa się do sądu opiekuńczego właściwego co do zasady według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka – zgodnie z art. 569 § 1 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

We wniosku należy precyzyjnie wskazać, czego domaga się wnioskodawca, np. wyrażenia zgody na stały wyjazd małoletnich dzieci do Francji i ustalenia, że miejscem ich pobytu będzie miejsce zamieszkania matki za granicą. Sądowe rozstrzygnięcie zastępuje zgodę drugiego rodzica.

Jeżeli sprawa dotyczy nie tylko wyjazdu, ale szerzej konfliktu o wykonywanie pieczy, kontaktów i miejsca pobytu, warto równolegle przeanalizować także inne postępowania rodzinne. W zbliżonych stanach faktycznych pojawia się problem zgoda sądu na wyjazd z dzieckiem za granicę.

Czy brak płacenia alimentów przez ojca ma znaczenie?

Tak, ale pośrednio. Sam fakt zaległości alimentacyjnych nie powoduje automatycznie, że ojciec traci prawo współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Dopóki ma władzę rodzicielską, jego zgoda nadal może być potrzebna. Wynika to z art. 93 § 1 oraz art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jednocześnie postawa ojca może mieć znaczenie przy ocenie, czy jego sprzeciw rzeczywiście służy dobru dziecka. Jeżeli ojciec nie utrzymuje realnych więzi z dziećmi, nie interesuje się nimi, nie wykonuje obowiązków rodzicielskich i traktuje zgodę jako środek nacisku w sprawie egzekucji alimentów, sąd może ocenić jego stanowisko jako sprzeczne z dobrem małoletnich. Nie ma jednak przepisu, który pozwalałby „ukaraniem” za długi alimentacyjne automatycznie zastąpić jego zgodę – sąd każdorazowo bada konkretny stan faktyczny.

Żądanie, aby matka umorzyła egzekucję alimentów w zamian za zgodę na wyjazd dzieci, nie powinno decydować o rozstrzygnięciu. Sąd rodzinny bada dobro dziecka, a nie warunki stawiane przez rodzica zadłużonego alimentacyjnie.

Co bada sąd rodzinny?

Podstawową dyrektywą jest dobro dziecka. Wynika ono z art. 95 § 3 i art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a procesowo także z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

Sąd zwykle ocenia przede wszystkim:

• czy wyjazd poprawi warunki bytowe i rozwojowe dzieci,
• czy matka ma zapewnione mieszkanie, pracę lub stabilne źródło utrzymania,
• czy dzieci będą miały zagwarantowaną opiekę, edukację i leczenie,
• jak silna jest więź dzieci z ojcem i jak dotąd wyglądały kontakty,
• czy po przeprowadzce da się utrzymać relacje z ojcem, np. przez kontakty osobiste i zdalne,
• czy sprzeciw ojca wynika z troski o dzieci, czy raczej z konfliktu z matką.

Sąd nie powinien oceniać sprawy z perspektywy wygody rodziców, lecz z punktu widzenia sytuacji małoletnich. Jeżeli dzieci od dłuższego czasu faktycznie pozostają pod codzienną opieką matki, a wyjazd daje im stabilniejsze warunki życia, edukacji i wychowania, są to argumenty istotne.

Jakie dowody warto dołączyć do wniosku?

Im bardziej konkretny materiał dowodowy, tym lepiej. Do wniosku warto dołączyć:

• odpisy aktów urodzenia dzieci,
• orzeczenia dotyczące władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu lub kontaktów, jeśli już zapadły,
• wyrok lub ugodę alimentacyjną oraz informacje o zaległościach,
• zaświadczenie o zatrudnieniu matki za granicą albo umowę o pracę,
• dokumenty dotyczące mieszkania za granicą,
• informacje o przedszkolu, szkole, opiece medycznej lub wsparciu rodziny,
• wydruki wiadomości pokazujące odmowę zgody albo stawianie warunków niezwiązanych z dobrem dzieci,
• wnioski dowodowe o przesłuchanie stron i świadków.

Jeżeli dzieci są starsze i mają wyraźne zdanie, znaczenie może mieć także ich wysłuchanie przez sąd. W przypadku dzieci bardzo małych najważniejsze będą warunki opieki, bezpieczeństwo i stabilność.

Czy można wyrobić paszport bez zgody ojca?

Co do zasady do wydania dokumentu paszportowego dla dziecka potrzebna jest zgoda obojga rodziców posiadających władzę rodzicielską albo orzeczenie sądu zastępujące zgodę jednego z nich. Wynika to z art. 14 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 27.01.2022 r. o dokumentach paszportowych. Jeżeli więc ojciec odmawia zgody również na paszport, orzeczenie sądu może rozwiązać także ten problem.

W praktyce trzeba jednak sprawdzić, jak dokładnie sformułowane będzie żądanie wniosku. Czasem potrzebne jest wyraźne rozstrzygnięcie dotyczące zgody na paszport lub na konkretny wyjazd. To zależy od tego, czy spór dotyczy tylko dokumentu, czy całej przeprowadzki.

Czego nie wolno robić?

Nie należy samowolnie wywozić dziecka za granicę na stałe z pominięciem zgody drugiego rodzica, jeżeli ma on pełnię władzy rodzicielskiej. Taki wyjazd może zostać potraktowany jako naruszenie prawa drugiego rodzica do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, a w sprawach międzynarodowych może uruchomić procedurę powrotu dziecka na podstawie Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze 25.10.1980 r.

Ryzyko jest szczególnie duże przy stałej przeprowadzce. Dotyczy to również sytuacji opisywanych jako wyjazd z dziećmi bez wiedzy lub zgody ojca albo wywiezienie za granicę mimo sporu o władzę rodzicielską.

Jak może wyglądać rozstrzygnięcie sądu?

Sąd może:

• wyrazić zgodę na stały wyjazd dzieci za granicę i ustalić ich miejsce pobytu przy matce,
• odmówić zgody, jeżeli uzna, że wyjazd nie służy dobru dzieci,
• jednocześnie uregulować kontakty ojca z dziećmi po przeprowadzce, jeżeli taki wniosek zostanie zgłoszony albo okaże się to potrzebne,
• w odrębnej sprawie ograniczyć władzę rodzicielską ojca, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 109 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli konflikt między rodzicami jest trwały, a ojciec wykorzystuje władzę rodzicielską wyłącznie do blokowania decyzji dotyczących dzieci, można rozważyć również wniosek o odpowiednie ograniczenie tej władzy. To jednak wymaga osobnej oceny faktów i nie następuje automatycznie tylko dlatego, że ojciec nie płaci alimentów.

Jak napisać uzasadnienie wniosku?

Uzasadnienie powinno być praktyczne i rzeczowe. Najlepiej opisać:

• dotychczasowy sposób opieki nad dziećmi,
• obecną sytuację życiową matki i dzieci,
• realne korzyści z wyjazdu, np. stabilny dochód, mieszkanie, szkoła, przedszkole, wsparcie rodziny,
• relacje dzieci z ojcem i faktyczną częstotliwość kontaktów,
• powody, dla których sprzeciw ojca nie służy dobru dzieci,
• plan utrzymania kontaktów dzieci z ojcem po wyjeździe.

Najważniejsze, by nie budować wniosku wyłącznie na zarzutach wobec ojca. Sąd oczekuje przede wszystkim odpowiedzi na pytanie: dlaczego wyjazd będzie dobry dla dzieci i jak zostanie zabezpieczona ich sytuacja po przeprowadzce.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jakie argumenty zwykle mają znaczenie w praktyce i kiedy sam sprzeciw drugiego rodzica nie wystarcza do zablokowania wyjazdu.

FAQ

Czy matka może wyjechać z dzieckiem za granicę bez zgody ojca?

Nie, jeżeli ojciec ma władzę rodzicielską, a chodzi o stały wyjazd lub zmianę miejsca pobytu dziecka. Wtedy potrzebna jest zgoda ojca albo orzeczenie sądu na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak płacenia alimentów odbiera ojcu prawo do decydowania?

Nie automatycznie. Dopóki ojciec ma władzę rodzicielską, nadal współdecyduje o istotnych sprawach dziecka. Zaległości alimentacyjne mogą jednak wpływać na ocenę jego postawy przez sąd.

Jaki sąd jest właściwy?

Co do zasady sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka, zgodnie z art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy sąd wysłucha dziecko?

Tak, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i dojrzałość dziecka na to pozwalają. Podstawą jest art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy orzeczenie sądu może zastąpić zgodę na paszport?

Tak, w praktyce może zastąpić zgodę rodzica, ale zakres rozstrzygnięcia powinien być odpowiednio sformułowany we wniosku. Znaczenie mają tu art. 14 ustawy o dokumentach paszportowych i treść konkretnego postanowienia sądu.

Źródła

• art. 92, art. 93 § 1, art. 95 § 1, § 3 i § 4, art. 96 § 1, art. 97 § 2, art. 109 § 1 i § 2 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 26 § 1 i § 2, art. 28 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 569 § 1, art. 576 § 2 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 14 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 27.01.2022 r. o dokumentach paszportowych
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25.10.1980 r.