Opłaty za wspólne mieszkanie po rozwodzie i podział majątku

Mieszkanie po rozwodzie – co dzieje się ze wspólnym prawem do lokalu?

Po prawomocnym rozwodzie między małżonkami ustaje ustawowa wspólność majątkowa. Nie oznacza to jednak, że wspólne mieszkanie automatycznie zostaje przyznane jednej ze stron. Jeżeli spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, własność mieszkania albo inne prawo mieszkaniowe wchodziło do majątku wspólnego, po rozwodzie byli małżonkowie mają w nim udziały.

Co do zasady udziały te są równe. Dopiero umowny albo sądowy podział majątku przesądza, czy lokal przypadnie jednej osobie ze spłatą drugiej, czy zostanie sprzedany, czy też strony wybiorą inne rozwiązanie. Do tego czasu każda ze stron ma prawo współposiadania lokalu i współdecydowania o czynnościach przekraczających zwykły zarząd.

W praktyce postanowienie rozwodowe dotyczące sposobu korzystania z mieszkania, np. przyznanie jednego pokoju byłemu mężowi i dwóch pokoi byłej żonie z dzieckiem, nie jest jeszcze podziałem majątku. Takie rozstrzygnięcie porządkuje korzystanie z lokalu, ale nie musi automatycznie zmieniać udziałów w prawie do mieszkania.

Kto powinien płacić opłaty za wspólne mieszkanie po rozwodzie?

Osoby, którym przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, mają obowiązek uczestniczyć w kosztach eksploatacji i utrzymania nieruchomości zgodnie z ustawą o spółdzielniach mieszkaniowych oraz statutem spółdzielni. Podobna zasada dotyczy współwłaścicieli lokalu: wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną ponosi się co do zasady w stosunku do udziałów.

Jeżeli udziały byłych małżonków są równe, punktem wyjścia jest rozliczenie stałych opłat po połowie. Dotyczy to zwłaszcza kosztów niezależnych od faktycznego zużycia, takich jak opłaty eksploatacyjne, fundusz remontowy czy koszty zarządu nieruchomością wspólną. Inaczej mogą być rozliczane media, woda, ogrzewanie albo inne opłaty zależne od faktycznego korzystania z lokalu, liczby osób lub wskazań liczników.

Nie można więc bez analizy rachunków przyjąć, że były mąż zawsze ma płacić dokładnie połowę każdej pozycji z czynszu. Jeżeli jednak płaci tylko 1/3 opłat wyłącznie dlatego, że korzysta z jednego pokoju, a pozostałe koszty mają charakter stały i wynikają ze wspólnego prawa do lokalu, była żona może mieć podstawy do żądania dopłaty.

Czy spółdzielnia może żądać całej zaległości od jednej osoby?

Wobec spółdzielni mieszkaniowej liczy się przede wszystkim to, kto jest uprawniony do lokalu i kto na podstawie ustawy odpowiada za opłaty. Spółdzielnia nie musi rozstrzygać sporu między byłymi małżonkami o to, kto powinien zapłacić konkretną część czynszu. Może dochodzić zaległości zgodnie z przepisami ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych i dokumentami dotyczącymi lokalu.

Oznacza to, że wewnętrzne ustalenia między byłymi małżonkami nie zawsze ochronią jedną stronę przed działaniami spółdzielni. Jeżeli spółdzielnia dochodzi należności od osoby bardziej wypłacalnej, ta osoba po zapłacie może następnie rozliczać się z byłym małżonkiem.

Warto gromadzić dowody: zawiadomienia ze spółdzielni, książeczkę opłat, potwierdzenia przelewów, rozliczenia mediów, korespondencję z byłym małżonkiem i ewentualne wcześniejsze orzeczenia sądu dotyczące korzystania z mieszkania.

Jak odzyskać od byłego małżonka część zapłaconych opłat?

Jeżeli jedna osoba płaci za wspólne mieszkanie ponad swój udział, może żądać od drugiej zwrotu odpowiedniej części poniesionych kosztów. Najbezpieczniej dochodzić kwot już zapłaconych, bo wtedy można wykazać wysokość roszczenia dokumentami.

Roszczenie można zgłosić w odrębnym pozwie o zapłatę albo – jeżeli toczy się sprawa o podział majątku wspólnego – w ramach rozliczeń w tym postępowaniu. Wybór trybu zależy od stanu sprawy, rodzaju opłat, okresu, którego dotyczą należności, oraz tego, czy między stronami istnieje jeszcze spór o cały majątek.

Opłata od pozwu o zapłatę zależy obecnie od wartości dochodzonej kwoty. Przy roszczeniach majątkowych ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje opłaty stałe dla niższych wartości przedmiotu sporu, a dopiero przy wartości ponad 20 000 zł opłatę stosunkową w wysokości 5% wartości przedmiotu sporu, nie więcej niż 200 000 zł. Jeżeli sytuacja finansowa strony nie pozwala na poniesienie kosztów, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Sprzedaż wspólnego mieszkania po rozwodzie bez zgody byłego małżonka

Sprzedaż całego wspólnego mieszkania albo spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd. Zgodnie z art. 199 Kodeksu cywilnego potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli, a w razie jej braku współwłaściciele, których udziały wynoszą co najmniej połowę, mogą żądać rozstrzygnięcia przez sąd.

Jeżeli więc były małżonek blokuje sprzedaż, można rozważyć wniosek do sądu o rozstrzygnięcie co do czynności dotyczącej rzeczy wspólnej. Sąd bada wtedy cel zamierzonej czynności i interesy wszystkich współuprawnionych. Od takiego wniosku pobiera się obecnie opłatę 100 zł.

W wielu sprawach praktyczniejszym rozwiązaniem jest jednak wniosek o podział majątku wspólnego. W tym postępowaniu sąd może zdecydować, czy mieszkanie zostanie przyznane jednej stronie ze spłatą drugiej, czy dojdzie do sprzedaży, czy też zostanie wybrany inny sposób rozliczenia. Szerzej podobny problem opisuje sprawa dotycząca sprzedaży wspólnego mieszkania po rozwodzie.

Podział majątku wspólnego, gdy w skład majątku wchodzi mieszkanie

Podział majątku po rozwodzie można przeprowadzić u notariusza, jeżeli byli małżonkowie są zgodni co do całego sposobu podziału. Gdy w majątku znajduje się nieruchomość albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowny podział wymaga zachowania odpowiedniej formy notarialnej.

Jeżeli zgody nie ma, pozostaje sądowy podział majątku wspólnego. Wniosek składa się do sądu rejonowego, co do zasady właściwego według miejsca położenia majątku. We wniosku trzeba wskazać składniki majątku, ich wartość, propozycję podziału oraz roszczenia dodatkowe, np. rozliczenie spłaconych opłat, nakładów albo długów związanych z lokalem.

Sąd może zastosować różne sposoby podziału: przyznać mieszkanie jednej osobie z obowiązkiem spłaty drugiej, zarządzić sprzedaż i podział ceny albo – gdy jest to możliwe – dokonać innego podziału zgodnego z przepisami. W przypadku lokalu mieszkalnego fizyczny podział bywa w praktyce rzadki, dlatego najczęściej spór dotyczy spłat albo sprzedaży.

Opłata od wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej wynosi obecnie 1000 zł. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł.

Nierówne udziały w majątku wspólnym

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego udziały małżonków w majątku wspólnym są równe. Rozwód, konflikt między stronami, alkoholizm jednego z małżonków czy nawet orzeczenie winy w rozwodzie nie powodują automatycznie nierównych udziałów.

Na żądanie jednego z małżonków sąd może jednak ustalić nierówne udziały, jeżeli łącznie wystąpią dwa warunki: istnieją ważne powody oraz małżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku wspólnego. Przy ocenie przyczynienia się uwzględnia się nie tylko zarobki, lecz także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.

Ważnymi powodami mogą być zwłaszcza rażące albo uporczywe nieprzyczynianie się do majątku mimo realnych możliwości, trwonienie środków, niegospodarność, nadużywanie alkoholu połączone z uszczuplaniem majątku albo uchylanie się od obowiązków rodzinnych. Trzeba to jednak udowodnić konkretnymi dokumentami i zeznaniami, a nie tylko ogólnym opisem zachowania byłego małżonka.

Żądanie ustalenia nierównych udziałów należy zgłosić najpóźniej w sprawie o podział majątku. Po prawomocnym zakończeniu podziału majątku zasadniczo nie można skutecznie wrócić do tego roszczenia. Temat ten rozwija także sprawa dotycząca nierównych udziałów w majątku wspólnym.

Książeczka mieszkaniowa, wkład własny i pożyczka jednego z małżonków

Jeżeli książeczka mieszkaniowa należała do jednej osoby jeszcze przed ślubem, środki z niej pochodzące mogą być traktowane jako majątek osobisty tej osoby. Jeżeli następnie zostały przeznaczone na nabycie albo zwiększenie wartości wspólnego prawa do mieszkania, można rozważać żądanie rozliczenia nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny na podstawie art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Nie każde takie roszczenie jest jednak automatycznie uwzględniane. Trzeba wykazać pochodzenie środków, ich wysokość, sposób wykorzystania i to, że w chwili ustania wspólności majątkowej zwiększały wartość majątku wspólnego. Jeżeli środki zostały zużyte wyłącznie na bieżące potrzeby rodziny i nie zwiększyły wartości majątku, rozliczenie może być trudniejsze.

Podobnie należy przeanalizować pożyczkę byłego męża. Znaczenie ma to, czy była to jego osobista pożyczka, czy wspólne zobowiązanie, z czego była spłacana i czy służyła nabyciu wspólnego prawa do lokalu. Rozliczenia kredytów, pożyczek i opłat często trzeba przedstawić razem z dokumentami bankowymi, umowami i historią przelewów. W powiązanych sprawach przydatne może być omówienie, jak wygląda rozliczenie opłat między byłymi małżonkami.

Alimenty od byłego małżonka

Jeżeli po rozwodzie sytuacja finansowa byłej żony jest bardzo trudna, można rozważyć alimenty od byłego męża. Podstawą jest art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli żaden z małżonków nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, alimentów może żądać małżonek rozwiedziony, który znajduje się w niedostatku. Zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego.

Jeżeli natomiast były mąż został uznany za wyłącznie winnego rozwodu, małżonek niewinny może żądać alimentów także wtedy, gdy nie znajduje się w niedostatku, ale rozwód spowodował istotne pogorszenie jego sytuacji materialnej. Trzeba wtedy porównać sytuację po rozwodzie z sytuacją, w jakiej małżonek niewinny znajdowałby się, gdyby małżeństwo funkcjonowało prawidłowo.

FAQ

Czy były mąż musi płacić połowę czynszu po rozwodzie?

Jeżeli udziały w mieszkaniu są równe, co do zasady powinien ponosić połowę stałych opłat związanych z lokalem. Trzeba jednak osobno ocenić media i opłaty zależne od faktycznego korzystania z mieszkania.

Czy można żądać zapłaty opłat za przyszłe miesiące?

Najłatwiej dochodzić zwrotu kwot już zapłaconych, bo są udokumentowane. Na przyszłość można próbować uporządkować sposób korzystania z lokalu, wezwać drugą stronę do zapłaty albo wnieść sprawę o podział majątku, ale egzekucja wymaga tytułu wykonawczego.

Co zrobić, gdy były małżonek nie zgadza się na sprzedaż mieszkania?

Można rozważyć wniosek do sądu na podstawie art. 199 Kodeksu cywilnego albo wniosek o podział majątku wspólnego. W praktyce podział majątku jest często szerszym rozwiązaniem, bo pozwala rozliczyć mieszkanie, spłaty, nakłady i opłaty.

Czy alkoholizm byłego męża wystarczy do nierównych udziałów?

Sam alkoholizm nie wystarcza automatycznie. Może mieć znaczenie, jeżeli łączył się z uporczywym nieprzyczynianiem się do majątku, trwonieniem pieniędzy albo rażącym uchylaniem się od obowiązków rodzinnych. Takie okoliczności trzeba udowodnić.

Czy dziecko ma udział w mieszkaniu przy podziale majątku rodziców?

Nie. W sprawie o podział majątku wspólnego rozlicza się majątek byłych małżonków, a nie majątek dziecka. Sytuacja dziecka może mieć znaczenie praktyczne, np. przy ocenie sposobu korzystania z lokalu, ale nie tworzy udziału w majątku rodziców.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 43, art. 45 i art. 60.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 199 i art. 207.
• Ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych, w szczególności art. 4.
• Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 13, art. 38 i art. 39.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 3 grudnia 1968 r., sygn. III CRN 100/68.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 10 listopada 1976 r., sygn. II CR 268/76.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2003 r., sygn. IV CKN 278/2001.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 7 maja 1998 r., sygn. III CKN 186/98.