Konkubina bez pracy i dziecko – alimenty, mieszkanie i prawa partnerki

Czy konkubent musi utrzymywać niepracującą partnerkę?

Nie. Sam fakt pozostawania w konkubinacie nie tworzy między partnerami obowiązku alimentacyjnego. Polskie prawo nadal wyraźnie odróżnia małżeństwo od związku nieformalnego. Małżonkowie mają obowiązek współdziałania dla dobra rodziny i przyczyniania się do zaspokajania jej potrzeb, natomiast konkubenci nie są objęci tym samym reżimem prawnym.

Oznacza to, że partner nie musi wypłacać konkubinie pieniędzy na jej osobiste utrzymanie tylko dlatego, że mieszka z nią i ma z nią dziecko. Nie można też automatycznie stosować do konkubinatu przepisów o alimentach między małżonkami, wspólności majątkowej małżeńskiej czy obowiązku przyczyniania się do potrzeb rodziny.

Od tej zasady są jednak ważne wyjątki i sytuacje pokrewne. Partner może być zobowiązany do płacenia alimentów na dziecko. Może też odpowiadać z tytułu konkretnych umów, pożyczek, nakładów na jego majątek albo bezpodstawnego wzbogacenia, jeżeli takie okoliczności rzeczywiście wystąpiły i da się je udowodnić.

Alimenty na wspólne dziecko w związku nieformalnym

Jeżeli dziecko pochodzi od Pani partnera, ojciec ma obowiązek alimentacyjny wobec dziecka niezależnie od tego, czy rodzice zawarli małżeństwo. Podstawą są przede wszystkim art. 133 i art. 135 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice mają obowiązek utrzymywać dziecko, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, a zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego rodzica.

Jeżeli matka zajmuje się małym dzieckiem w domu, jej wkład w utrzymanie dziecka może polegać głównie na osobistych staraniach o wychowanie i opiekę. W takiej sytuacji drugi rodzic powinien w większym zakresie pokrywać koszty pieniężne: żywność, odzież, leki, środki higieniczne, przedszkole lub opiekę, udział dziecka w kosztach mieszkania, mediach i innych stałych wydatkach.

W praktyce w pozwie o alimenty warto przedstawić miesięczny koszt utrzymania dziecka. Można uwzględnić m.in. jedzenie, ubrania, leczenie, szczepienia, dojazdy, edukację, opiekę, zajęcia dodatkowe, środki higieniczne oraz część kosztów lokalu przypadającą na dziecko. To nie są alimenty na matkę, ale realne koszty utrzymania dziecka.

Jeżeli ojciec nie płaci dobrowolnie, można złożyć pozew o alimenty wraz z wnioskiem o zabezpieczenie. Zabezpieczenie alimentów pozwala uzyskać tymczasową kwotę płaconą już w toku postępowania, zanim zapadnie wyrok końcowy. W sprawach pilnych ma to duże znaczenie, bo proces o alimenty może trwać dłużej niż bieżące potrzeby dziecka.

Co, jeśli ojcostwo nie zostało formalnie ustalone?

Jeżeli partner jest wpisany jako ojciec w akcie urodzenia dziecka, można co do zasady żądać od niego alimentów jako od ojca. Jeżeli ojcostwo nie zostało uznane ani ustalone, konieczne może być wystąpienie do sądu o ustalenie ojcostwa i jednocześnie o alimenty. W takim postępowaniu sąd może przeprowadzić dowody, w tym dowód z badań DNA, jeżeli jest potrzebny.

W sprawie o ustalenie ojcostwa można również dochodzić roszczeń związanych z ciążą, porodem i utrzymaniem matki w okresie okołoporodowym. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy dziecko jest małe, a matka poniosła koszty medyczne, koszty wyprawki albo przez poród i opiekę nad noworodkiem nie mogła podjąć pracy.

Czy matka dziecka może żądać pieniędzy dla siebie?

Co do zasady konkubina nie może żądać od partnera alimentów na siebie. Nie zmienia tego sama okoliczność, że nie pracuje, opiekuje się dzieckiem albo mieszka w mieszkaniu partnera. Prawo nie traktuje konkubiny tak jak małżonki.

Istnieje jednak szczególne roszczenie matki dziecka pozamałżeńskiego. Zgodnie z art. 141 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ojciec niebędący mężem matki ma obowiązek przyczynić się, stosownie do okoliczności, do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie porodu. Z ważnych powodów matka może żądać udziału ojca w kosztach swojego utrzymania przez dłuższy czas.

To roszczenie nie jest stałym alimentowaniem konkubiny. Dotyczy szczególnego okresu związanego z ciążą, porodem i połogiem. Wymaga wykazania okoliczności sprawy, poniesionych kosztów oraz sytuacji majątkowej stron.

Rozliczenia między konkubentami

Brak obowiązku alimentacyjnego między konkubentami nie oznacza, że po rozstaniu zawsze „nic się nie należy”. Jeżeli partnerka finansowała remont mieszkania partnera, spłacała jego kredyt, przekazywała mu większe kwoty, prowadziła wspólne gospodarstwo na podstawie konkretnych ustaleń albo pracowała w jego firmie bez wynagrodzenia, mogą pojawić się roszczenia cywilne. Najczęściej analizuje się wtedy umowę pożyczki, zwrot nakładów, bezpodstawne wzbogacenie albo rozliczenie wspólnego przedsięwzięcia.

Takie roszczenia zależą jednak od dowodów. Znaczenie mają przelewy, wiadomości, faktury, świadkowie, ustalenia między stronami i to, czy świadczenia były prezentem, wspólnym wydatkiem, pożyczką czy nakładem na cudzy majątek.

Czy partner może wyrzucić konkubinę i dziecko z mieszkania?

Właściciel nie powinien samowolnie usuwać partnerki i dziecka z mieszkania przez wymianę zamków, wynoszenie rzeczy, odcinanie mediów czy stosowanie przymusu. Jeżeli partnerka nie wyprowadza się dobrowolnie, właściciel powinien korzystać z przewidzianej prawem drogi dochodzenia wydania lokalu, a wykonanie orzeczenia należy do postępowania egzekucyjnego.

Najpierw trzeba jednak ustalić, na jakiej podstawie partnerka i dziecko korzystają z lokalu. Ustawa o ochronie praw lokatorów za lokatora uważa nie tylko najemcę, lecz także osobę używającą lokalu na podstawie innego tytułu prawnego niż własność. Taki tytuł może wynikać np. z użyczenia albo innego porozumienia z właścicielem; nie zawsze musi mieć formę pisemnej umowy. Od tego, czy istniał tytuł prawny, czy został skutecznie zakończony oraz czy lokal należy do publicznego zasobu mieszkaniowego, zależy sposób stosowania przepisów o najmie socjalnym.

Jeżeli partnerka była lokatorem, a następnie utraciła tytuł prawny, w sprawie o opróżnienie lokalu sąd co do zasady orzeka także o uprawnieniu do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu albo o braku takiego uprawnienia. Zgodnie z art. 14 ust. 3 sąd bierze pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania z lokalu oraz szczególną sytuację materialną i rodzinną osób objętych nakazem opróżnienia lokalu.

Art. 14 ust. 4 wymienia osoby, wobec których sąd co do zasady nie może orzec braku uprawnienia do najmu socjalnego, m.in. kobietę w ciąży, małoletniego oraz osobę sprawującą nad nim opiekę i wspólnie z nim zamieszkałą. Ta obligatoryjna ochrona nie działa jednak automatycznie przy typowym prywatnym mieszkaniu partnera. Art. 14 ust. 7 stanowi, że ust. 4 nie stosuje się do osób, które utraciły tytuł prawny do lokalu niewchodzącego w skład publicznego zasobu mieszkaniowego, z ustawowymi wyjątkami dotyczącymi m.in. stosunku prawnego nawiązanego ze spółdzielnią mieszkaniową albo społeczną inicjatywą mieszkaniową.

W konsekwencji samo zamieszkiwanie z małoletnim dzieckiem w prywatnym domu lub mieszkaniu partnera nie gwarantuje przyznania najmu socjalnego. Jeżeli partnerka była lokatorem i utraciła tytuł do takiego prywatnego lokalu, sąd może nadal oceniać jej sytuację na podstawie art. 14 ust. 3, ale nie ma podstaw, by przyjąć, że małoletnie dziecko samo w sobie uruchamia bezwzględny obowiązek przyznania najmu socjalnego.

Jeżeli natomiast lokal został zajęty bez tytułu prawnego, zastosowanie może mieć art. 17 ustawy. W takim przypadku art. 14 co do zasady nie ma zastosowania, choć sąd może wyjątkowo orzec o uprawnieniu do najmu socjalnego wobec osoby, która zajęła lokal bez tytułu prawnego, jeżeli byłoby to szczególnie usprawiedliwione w świetle zasad współżycia społecznego. Art. 17 przewiduje też odrębne zasady w sprawach, w których opróżnienie lokalu jest związane m.in. z przemocą albo rażącym lub uporczywym naruszaniem porządku domowego.

Jeżeli sąd przyzna uprawnienie do najmu socjalnego na podstawie właściwych przepisów, nakazuje wstrzymanie wykonania opróżnienia lokalu do czasu złożenia przez gminę oferty zawarcia umowy najmu socjalnego.

Inaczej trzeba oceniać sytuację, gdy lokal jest wynajmowany, a partner jest najemcą, albo gdy partner umrze. W razie śmierci najemcy osoba pozostająca z nim faktycznie we wspólnym pożyciu może wstąpić w stosunek najmu, jeżeli stale mieszkała z nim w lokalu do chwili jego śmierci. To jednak dotyczy najmu, a nie własności mieszkania.

Groźby, przemoc i bezpieczeństwo dziecka

Jeżeli partner grozi wyrzuceniem z mieszkania, zastrasza, stosuje przemoc psychiczną lub fizyczną albo stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia, sprawa wykracza poza zwykły spór o lokal. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy wzywać Policję. Policjant może w określonych przypadkach wydać wobec osoby stosującej przemoc domową nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania oraz zakaz zbliżania się do niego.

Można także zwrócić się do ośrodka pomocy społecznej, zespołu interdyscyplinarnego, skorzystać z procedury „Niebieskie Karty” oraz rozważyć wniosek do sądu o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia mieszkania. Przy dziecku warto równolegle zadbać o uregulowanie alimentów, miejsca pobytu dziecka i kontaktów z ojcem, jeżeli rodzice nie są w stanie porozumieć się spokojnie.

Co zrobić krok po kroku?

1. Sprawdź, czy ojciec jest formalnie wpisany w akcie urodzenia dziecka. Jeżeli nie, rozważ pozew o ustalenie ojcostwa wraz z alimentami.
2. Policz miesięczne koszty utrzymania dziecka. Zbierz rachunki, potwierdzenia przelewów, faktury i listę stałych wydatków.
3. Jeżeli ojciec nie płaci dobrowolnie, rozważ pozew o alimenty i wniosek o zabezpieczenie. Zabezpieczenie może zapewnić środki jeszcze w trakcie procesu.
4. Ustal status mieszkania i podstawę korzystania z niego. Sprawdź, kto jest właścicielem lub najemcą, czy była umowa najmu, użyczenia albo inne porozumienie oraz czy i kiedy zostało zakończone.
5. Zachowaj dowody dotyczące prawa do mieszkania i sytuacji rodzinnej. Mogą to być wiadomości, umowy, potwierdzenia opłat, korespondencja dotycząca wyprowadzki oraz dokumenty pokazujące sytuację materialną i potrzeby dziecka.
6. Jeżeli otrzymasz pozew o opróżnienie lokalu, nie zakładaj, że samo małoletnie dziecko gwarantuje najem socjalny. Trzeba ocenić, czy stosuje się art. 14, jego ust. 7, czy też art. 17 ustawy o ochronie praw lokatorów.
7. Przy groźbach lub przemocy priorytetem jest bezpieczeństwo. W razie bezpośredniego zagrożenia wezwij Policję i skorzystaj z dostępnych środków ochrony oraz pomocy OPS/MOPS.

FAQ

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 133, art. 135 i art. 141 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 691 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 753 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 2 ust. 1 pkt 1, art. 14 i art. 17 – akt i tekst ujednolicony w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa o Policji, w szczególności art. 15aa dotyczący nakazu natychmiastowego opuszczenia mieszkania przy przemocy domowej – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.